Rasti i Sazanit/ Si i humbëm çelësat e Adriatikut

1. Adriatiku ka vetëm një hyrje. Prej dy mijë vjetësh, kush kontrollon Ngushticën e Otrantos, kontrollon hyrjen në detin më afër Evropës qendrore – pra në fushat e Danubit, në Europën qendrore prodhuese, në portet e Adriatikut të Sipërm. Për këtë arsye, ishulli i super-fortifikuar i Sazanit ka qenë venecian, osman, italian, komunist shqiptar, i NATO-s. Çdo fuqi që synon të mbajë në dorë Adriatikun verior e ka kuptuar se Sazani ishte nyja.

Në anën lindore të Ngushticës së Otrantos, e gjerë vetëm 70 kilometra, si rojë në hyrje të Gjirit të Vlorës, ndodhet ky ishull prej 660 hektarësh shkëmb i gërryer, i dukshëm në ditët e kthjellëta edhe nga brigjet puljeze. Për një çerek shekulli, nga 1920 deri në 1947, Marina Mbretërore italiane e ruajti për vlerat e tij  strategjike. Sazani ishte tapa e Adriatikut, pika nga ku mund të kontrollohej ose të ndalohej i gjithë trafiku. Shqipëria komuniste e transformoi në fortesë: rreth 3 600 bunkerë dhe galeri anti-atomike, vende të sigurta ankorimi për anije ushtarake dhe nëndetëse, një bazë e mbyllur për publikun deri në vitin 1992. Ajo strukturë nuk është pastruar dhe as çmontuar kurrë: tunelet dhe bunkerët janë të paprekur nën shkëmb. Kush e njeh historinë e Adriatikut e di se pozicioni nuk e humbet vlerën strategjike vetëm sepse shitet te një fond investimi. Ndryshon vetëm dora - por dora është ajo që ka rëndësi.

Nga ky kanal kalojnë naftëmbajtëset e destinuara për oleoduktin transalpin TAL, i cili nga porti i Triestes furnizon 100% të nevojave energjetike të Bavarisë dhe Baden-Ëürttemberg (40% e gjithë Gjermanisë), 100% të Republikës Çeke dhe 90% të Austrisë. Këtu kalon edhe “autostrada e detit” që lidh Turqinë me Triesten: 60% e eksporteve turke drejt Evropës përdorin këtë rrugë. Këtu kalojnë edhe mallrat kineze që arrijnë në portet turke përmes korridorit qendror të “rrugëve të reja të mëndafshit”. Kush kontrollon Sazanin ka në dorë rubinetin e Evropës qendrore.

Sot ai ishull është në qendër të një operacioni imobiliar prej 1,5 miliardë dollarësh që synon ta kthejë në resort luksoz, të cilit i shtohen edhe 3 miliardë të tjerë për bregun përballë, zonë shumë e dashur për ekologët. Pas projektit është Affinity Partners e Jared Kushnerit, dhëndrit të Trump, i lidhur në mënyrë strukturore me qarqet izraelite dhe personalisht me Netanyahu-n. Kapitalet vijnë nga fondet sovrane të Emirateve të Bashkuara Arabe, Arabisë Saudite dhe Katarit.

Prej kohësh, në Shtetet e Bashkuara kufiri mes aparatit shtetëror dhe kapitalizmit privat është bërë gjithnjë e më i mjegullt. Mjafton të përmendim Palantir, SpaceX dhe tani edhe Affinity Partners. A mund të përkufizohet me arsye operacioni i Sazanit si një operacion vetëm privat? Edhe pse i përket të njëjtit mjedis sipërmarrës-politik si e famshmja Riviera e Gazës?

Qeveria shqiptare e Edi Ramës - një nga liderët e pozicionuar qartë me boshtin Uashington-Jeruzalem që ekziston sot në Evropë, me furnizime ushtarake nga izraelitja Elbit Systems, një grup parlamentar “Miqtë e Izraelit”, i themeluar në nëntor 2025 dhe një vizitë zyrtare te Netanyahu në janar 2026 - e mbështet projektin pa asnjë rezervë, pavarësisht protestave masive me sloganin "Shqipëria nuk shitet", një fjalë kyçe që duket se i referohet më shumë gjeopolitikës dhe sovranitetit kombëtar sesa ekologjisë. Pyetja që asnjë qeveri evropiane nuk e ngre me zë të lartë është e thjeshtë: a mundet një pozicion strategjik të pushojë së qeni i tillë vetëm sepse ndryshon, formalisht, destinacioni urbanistik? Veçanërisht në një kuadër gjeopolitik me evolucion të shpejtë, ku shumë analistë parashikojnë një përplasje të ardhshme mes Turqisë dhe Izraelit, ndërsa aleanca mes Amerikës dhe Evropës është më shumë se e lëkundur.

2. Për të kuptuar se çfarë luhet duhet të lëmë regjistrin imobiliar dhe të kthehemi te harta nautike. Sazani komandon Kanalin e Otrantos dhe hyrjen e Gjirit të Vlorës, gjiri më i thellë dhe i mbrojtur i Shqipërisë, i pajisur tashmë me baza të fshehta për nëndetëse, dhe që planet energjetike në vijim e sipër mund ta kthejnë në qendër të gazit për Ballkanin. E vërteta shqetësuese është se Sazani mund të shndërrohet brenda pak orësh nga resort turistik në bazë për dronë - ajrorë dhe detarë - dhe raketa. Ose t’i kryejë të dyja këto funksione njëkohësisht, falë strukturave madhështore nëntokësore që tashmë ekzistojnë.

Operacioni është një manual se si fitohet ndikim strategjik pa i dhënë emrin e vet askush. Fytyra është amerikane: Jared Kushner dhe fondi i tij Affinity Partners. Paratë vijnë nga Gjiri: Affinity menaxhon gati 6 miliardë dollarë, që burojnë në masë dërrmuese nga fondet sovrane të Emirateve të Bashkuara Arabe, Arabisë Saudite, Katarit. Nuk bëhet fjalë për investitorë privatë në kërkim fitimi, por për instrumente të politikës ekonomike të jashtme të tre monarkive të naftës.

Lidhja me rrjetin izraelit është strukturore, jo personale. Vetë fondi Affinity zotëron gati 10% të Phoenix Holdings, grupi më i madh sigurues-financiar izraelit, i përfshirë në financimin e infrastrukturave në vendbanimet e Bregut Perëndimor dhe në Lartësitë Golan. Kushner ka deklaruar disa herë se do të ndërtojë një korridor biznesi mes Arabisë Saudite dhe Izraelit përmes projektit Imec. Nuk është vetëm një bast ekonomik, por skeleti i një pozicionimi të ri rajonal që synon të normalizojë marrëdhënien mes monarkive të naftës të Gjirit dhe Jeruzalemit, duke ridizajnuar gjeometrinë e pushtetit në Mesdhe. Një projekt i vënë në vështirësi nga lufta e dështuar izraelito-amerikane kundër Iranit, por që nuk është braktisur. Të fitosh një pozicion strategjik në hyrje të Adriatikut, në këtë kontekst, nuk është një nismë banale imobiliare: është një pjesëz e arkitekturës gjeopolitike. Në këtë kuptim, operacioni Sazan nuk ndahet nga Riviera e Gazës dhe nga projektet e tjera të Kushnerit në Mesdheun lindor.

Operacioni është ndërtuar në mënyrë të paqartë. Struktura kompanish me seli në Holandë, ortakë shqiptarë me kuota nën pragun e transparencës së detyrueshme, identiteti i përfituesve realë për të cilin nuk ofron siguri asnjë regjistër publik.

3. Në periudhën 2017-2023, Shtetet e Bashkuara kanë ushtruar presion sistematik për të penguar praninë tregtare kineze në portin e Triestes dhe në infrastrukturat strategjike italiane. Doktrina ishte e qartë: një terminal tregtar i menaxhuar nga një operator kinez - CCCC në Trieste, COSCO në Pire dhe në Hamburg - nuk është vetëm një investim industrial. Është një pozicion strategjik. Mund të bëhet një pikë grumbullimi informacioni, një nyjë vëzhgimi, një levë presioni në rast krize. Koncepti kyç ishte dhe mbetet dual use (përdorim i dyfishtë): infrastruktura civile e cila, për shkak të pozicionit dhe/ose natyrës teknike, mund të konvertohet shpejt për qëllime ushtarake ose të inteligjencës pa ndryshime thelbësore. Porti i lirë i Triestes e njeh mirë këtë debat: marrëveshja me CCCC e vitit 2019 u tkurr dhe u braktis edhe për shkak të presionit amerikan.

Tani bëjmë pyetjen që diplomacia evropiane e shmang. Nëse përdorimi i dyfishtë i një terminali tregtar kinez në një port të Adriatikut ishte i papranueshëm, si kualifikohet kontrolli "privat" i një ishulli me 3 600 bunkerë ushtarakë të paprekur, heliporte natyrale të përdorshme nga dronët, ujëra të thella të përshtatshme për ankorimin e anijeve dhe nëndetëseve, dhe një pozicion që monitoron kalimin e vetëm mes Adriatikut dhe Mesdheut?

Diferenca me rastin kinez nuk është strukturore: është politike. Kinezët ishin shpallur kundërshtarë strategjikë. Kushner është dhëndri i presidentit amerikan, i lidhur ngushtë me Izraelin; Netanyahu e vizitonte shpesh familjen e Jaredit, hebrenj ortodoksë.

Dy standardet nuk janë vetëm çështje koherence intelektuale: është një sinjal që pjesa tjetër e botës multipolare e lexon me vëmendje, sepse rregullat që zbatohen në mënyrë selektive në bazë të identitetit të operatorit, pushojnë së qeni rregulla dhe bëhen instrumente pushteti.

Kriza e Detit të Kuq tregoi se sa mjaftuan burimet modeste të huthëve për të bllokuar Bab el-Mandabin dhe për të rritur kostot "sigurative" globale - një efekt që vazhdon edhe në mungesë të sulmeve reale. Situatë kjo që u konfirmua edhe në Hormuz. Me shpresën që të mos ndodhë e njëjta në Otranto falë Sazanit.

Shumica e analistëve bien dakord se, në një kuadër gjeopolitik me evolucion të shpejtë, mundësia e një përplasjeje të drejtpërdrejtë mes Izraelit dhe Turqisë është gjithnjë e më e lartë. Eksponentë të nivelit të lartë të politikës izraelite - mes të cilëve ish-kryeministri Naftali Bennett dhe ministrat si Miki Zohar dhe Amichai Chikli – e kanë cilësuar Turqinë si kundërshtarin kryesor strategjik të Izraelit, së bashku me Iranin. Tashmë po shfaqen tensionet rreth Qipros mes boshtit greko-izraelit dhe Ankarasë. Megjithatë, në Bruksel, Berlin dhe Romë nuk duket se shqetësohen për rrezikun që "autostrada e detit" Trieste-Turqi të përfundojë në një skenar përshkallëzimi me Sazanin nën kontrollin e grupeve izraelito-amerikane të lidhura ngushtë me qeveritë respektive.

Dhe çfarë do të ndodhte me trafikun e naftës që ushqen Evropën qendrore përmes Triestes në rast konfliktesh të forta, krejtësisht jo të pamundura, mes vendeve evropiane dhe Shteteve të Bashkuara lidhur me furnizimet me naftë ose gaz? Do të mjaftonin aluzione dhe kërcënime të thjeshta për të rritur kostot e siguracionit të këtyre rrugëve dhe për t'i bllokuar ato.

4. Dimensioni energjetik i kësaj çështjeje është qendror, siç tregojnë naftëmbajtëset në tranzit të destinuara për oleoduktin transalpin të Triestes. Dhe është edhe gazi. TAP-i (Trans Adriatic Pipeline) është operativ që nga viti 2020 dhe sjell në Itali gazin azer nga fusha Shah Deniz II përmes Greqisë dhe Shqipërisë deri në San Foka, në Salento të Puglias, ku hyn në rrjetin e Snam. Një sasi në rritje e gazit që arrin në Italinë Veriore, Austri dhe Bavari përmes gazsjellësve transalpinë është gaz azer që ka hyrë nga Adriatiku.

Sazani monitoron aksesin detar në këtë korridor. Gjiri i Vlorës - hyrjen e të cilit e ruan ishulli - është zemra e sistemit energjetik që po ndërtohet në breg. Një tubacion do të lidhë pikën e daljes së TAP-it me hub-in e Vlorës (financimi u miratua në 2025) dhe gazsjellësi Jonian-Adriatik nga Fieri do të ngjitet përgjatë bregut drejt Malit të Zi, Bosnjës dhe Kroacisë, duke e bërë Vlorën nyjën e shpërndarjes së metanit të Kaspikut për të gjithë rajonin. Në këtë projekt shfaqet edhe Snam-i. Italia merr pjesë në operacion si aksionere dhe si terminal. Por nuk dizenjon hartën.

Në mënyrë paralele, projekti EastMed - gati 2 mijë kilometra tuba që sjellin në Evropë gazin e fushave izraelite Leviathan dhe Tamar - synon një dalje puglieze, në afërsi të Otrantos. Kush kontrollon Sazanin ka dukshmëri dhe potencialisht levën e gjithë kësaj arkitekture energjetike. Në një sistem ku aleancat janë gjithnjë e më pak të garantuara, kush e ruan fizikisht këtë nyje mban në dorë një levë reale, pavarësisht se cili është flamuri që valon në portën e resortit.

5. Ka një paradoks që Bashkimi Evropian refuzon ta shohë. Paraqitet në botë si kampion i qarkullimit të lirë të mallrave, kapitalit, njerëzve. Megjithatë, në Adriatik dhe në Ballkan, ai qarkullim i lirë ekspozohet ndaj rreziqeve të bllokimit strukturor që Brukseli nuk e lexon si të tillë sepse subjektet që i përcaktojnë janë "aleatë" - edhe pse gjithnjë e më pak sillen si të tillë.

Rasti i Sazanit është domethënës. Por po aq domethënëse është edhe hekurudha Beograd-Budapest, shtylla tokësore e Rrugës së re europiane të Mëndafshit: nga porti i Pireut - ku kinezja COSCO kontrollon terminalin kryesor - drejt veriut përmes Ballkanit deri në zemër të Evropës industriale. Linja është ndërtuar me gati 3 miliardë euro të investuara nga Pekini dhe është projektuar për shpejtësi deri në 200 km/orë. Traseja serbe është tashmë operative dhe transporti i parë i mallrave në të gjithë aksin është kryer në pranverë. Por qeveria e re hungareze e Peter Magyarit - haptas pro-evropiane, aq sa Brukseli e përshëndet si "fitore e demokracisë liberale" - bllokoi menjëherë nisjen e trenave të pasagjerëve në linjën hungareze, duke dhënë arsye teknike. Paralelisht njoftoi synimin për të rishqyrtuar kontratat me Pekinin. Një nga veprimet e para ndërkombëtare konkrete të qeverisë ka qenë frenimi i infrastrukturës kryesore kineze të konjeksionit në Ballkan, e dobishme për të gjithë.

Qarkullimi i lirë vlen kur të leverdis. Rreziqet e bllokimit luftohen kur kanë të bëjnë me Kinën dhe injorohen kur kanë të bëjnë me Kanalin e Otrantos. Nuk është mospërputhje e rastësishme: është pasqyrimi besnik i atij, që në këtë moment, mban timonin.

Për Italinë, çështja është veçanërisht e rëndësishme. Gjysma e brigjeve dhe porteve të saj të rëndësishme si Trieste, Venecia dhe Ravenna ndodhen në Adriatik. Megjithatë, përgjigja deri tani ka qenë heshtja. Roma është partneri i parë tregtar i Shqipërisë - ku operojnë tre mijë ndërmarrje italiane - ka nënshkruar në 2025 një marrëveshje bashkëpunimi që mbulon dhjetë sektorë dhe e ka bërë vendin një qendër për menaxhimin e migrantëve. Qeveria shqiptare e Ramës mban bashkë tre qarqe: Uashingtonin (Kushner/Trump), Jeruzalemin (Netanyahu/Elbit), Romën (Meloni/marrëveshja për migrantët).

Megjithatë në gjirin e Vlorës, shtatëdhjetë kilometra nga bregu pugliez, Italia nuk ka zë si subjekt gjeopolitik. Ashtu si në Libi.

Trieste është pika ku kjo mungesë bëhet më e dukshme dhe më e kushtueshme: nyja ku rrugët mesdhetare takohen me Evropën Qendrore, oleodukti TAL niset drejt Alpeve, "autostrada e detit" arrin duke ardhur nga Azia e Vogël. Çdo gjë që vendoset në Kanalin e Otrantos bie drejtpërdrejt mbi sigurinë e portit të lirë triestinas. Megjithatë, Trieste nuk shfaqet në debatin për Sazanin. As në deklaratat e qeverisë italiane, as në analizat e Bashkimit Evropian. Zinxhiri shkak-pasojë mes pikës së kontrollit në jug dhe nyjës veriore të Adriatikut është i padukshëm për ata që duhet ta shihnin të parët.

6. Mesdheu që po del nga kriza e rendit njëpolar nuk qeveriset nga një qendër e vetme: është një hapësirë konkurrimi mes boshtit energjetik izraelito-helen, zgjerimit turk në Mesdheun jugor (Tripolitania, Siria), infrastrukturave kineze në Ballkan, fondeve të Gjirit në kërkim pozicionesh, krizës së vazhdueshme të trafikut përmes Suezit për motive siguracioni.

Në këtë hapësirë, Italia ndodhet si terminal pasiv - energjetik, gjeografik, portual - i vendimeve të marra diku tjetër. Nuk është një gjendje e pashmangshme: është zgjedhje.

Dhe i gjithë ky ekuacion - porti i lirë i Triestes, me oleoduktin që ushqen gjysmën e Evropës qendrore, rrugët që kalojnë Kanalin e Otrantos, gazi që rrjedh nga Kaspiku te gazsjellësit alpinë - është mjaft konkret për të merituar, të paktën, të përmendet.

Burimi: Limesonline