Mali i Zi drejt BE-së, Serbia ngre barrikada

Beogradi ka nisur përpjekjet për të penguar Malin e Zi në rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Ndërsa Mali i Zi po i afrohet vijës së finishit, Serbia ka ende rrugë për të bërë: Beogradi ende nuk i ka hapur të gjitha grupet e negociatave me BE-në, dhe tetë shtete anëtare e bllokuan përpjekjen e saj të fundit muajin e kaluar.

"Ne shohim disa veprime nga qeveria [serbe] dhe partitë opozitare që e ndërlikojnë situatën e brendshme në Mal të Zi," u tha gazetarëve eurodeputeti Tonino Picula (Kroaci/S&D) përpara votimit plenar të korrikut mbi raportin vjetor të progresit mbi vendet kandidate.

Tre zyrtarë që punojnë për Komisionin Evropian i kanë thënë Euronews-it se ishin në dijeni të këtyre përpjekjeve për të ndërhyrë në punët e brendshme të Malit të Zi.

"Serbia po bën gjithçka që mundet për të ndikuar nga brenda në atë që jemi si vend," tha Jovana Maroviç, ish-zëvendëskryeministre malazeze.

Marović vuri në dukje disa iniciativa që ajo beson se Beogradi po ndërmerr për të penguar procesin e pranimit të Malit të Zi, mes të cilave përpjekje për ta bërë serbishten gjuhë zyrtare së bashku me gjuhën malazeze, duke e përfshirë atë në kushtetutën e vendit.

"Serbia po përpiqet sistematikisht të krijojë përçarje etnike," thotë ajo duke iu referuar iniciativave në nivel komunal të nxitura nga forcat politike pro-serbe për të "anuluar" njohjen e Kosovës nga Mali i Zi.

Megjithatë, theksoi Marović, këto përpjekje deri më tani nuk kanë arritur të pengojnë procesin e pranimit. Elita politike e Malit të Zi ka mbetur e bashkuar, siç tregohet nga shumica e gjerë - 74 nga 77 ligjvënës - që votuan në korrik për të hapur procedurën e reformës kushtetuese, me vetëm partinë pro-serbe të vijës së ashpër që ishte kundër.

Ky konsensus u riafirmua në fund të gushtit, kur vetë ndryshimet kushtetuese u miratuan me një shumicë prej dy të tretash.

Mali i Zi dhe Serbia ndajnë një histori të gjatë dhe të tensionuar. Mali i Zi u njoh si shtet sovran në Kongresin e Berlinit në 1878, por e humbi pavarësinë pas Luftës së Dytë Botërore, fillimisht si pjesë e Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene e më vonë Federatës Jugosllave. Shpërbërja e kësaj të fundit ia la vendin destabilitetit politik, që mori fund me referendumin e 2006-s, i cili shënoi shkëputjen përfundimtare në mënyrë paqësore.

20-vjetorin e pavarësisë së Malit të Zi në maj, Presidenti serb Aleksandar Vuçiç e cilësoi si "festë joshëse të shkëputjes nga Serbia ime" dhe tha se pjesëmarrja në të do të ishte "pështymë në fytyrë" për serbët.

Në qershor, Vuçiç mori pjesë në Samitin BE-Ballkani Perëndimor në Tivat të Malit të Zi, ku tha se inteligjenca serbe e kishte paralajmëruar për një rrezik të lartë sigurie për shkak të një komploti të mundshëm vrasjeje nga klanet kriminale malazeze.

"Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi janë përkeqësuar në muajt e fundit. Serbia mund të dëshirojë të bëhet pengesë për procesin e pranimit të Malit të Zi", thotë Euronews Florian Bieber, koordinator i Grupit Këshillimor të Politikave të Ballkanit në Evropë. "Anëtarësimi i Malit të Zi në BE krijon pyetje të pakëndshme për Serbinë", tha Bieber.

Sipas Qendrës Polake për Studime Lindore, Beogradi mund të përpiqet të destabilizojë Malin e Zi për të penguar pranimin e tij në BE, pasi anëtarësimi i Malit të Zi do të minonte rolin udhëheqës rajonal të Serbisë dhe do të dobësonte ndikimin e saj në Podgoricë.

Afërsisht një e treta e qytetarëve malazezë janë serbë etnikë, dhe Beogradi ka ruajtur ndikim të konsiderueshëm mbi  vendin fqinj përmes aktorëve politikë të lidhur, mediave dhe Kishës Ortodokse Serbe.

Për Brukselin, përkeqësimi i marrëdhënieve midis Serbisë dhe Malit të Zi paraqet një sfidë unike: Podgorica është vendi kandidat më favorit për t’u anëtarësuar, ndërsa Serbia konsiderohet gjerësisht si vendi më i rëndësishëm në Ballkanin Perëndimor.

Përpjekja e fundit e Komisionit për të rikthyer anëtarësimin e Serbisë në tryezë u nxit pikërisht nga presioni i shteteve anëtare që e konsiderojnë Beogradin aq të rëndësishëm dhe me ndikim në rajon, sa nuk mund të lihet pas.

Në mënyrë të ngjashme, nevoja për të ruajtur ekuilibrin gjeografik midis vendeve kandidate mund t'i shtyjë disa shtete anëtare ta lidhin përpjekjen e Ukrainës për anëtarësim me përparimin e Serbisë në procesin e zgjerimit.

Për Beogradin, procesi i anëtarësimit nuk bazohet në meritë, por drejtohet kryesisht nga gjeopolitika: ai tregon praninë e disa prej klaneve kriminale më të forta të rajonit në Mal të Zi si provë se sundimi i ligjit atje nuk i plotëson standardet e BE-së.

Pavarësisht se serbët janë pakica më e madhe etnike e Malit të Zi, sipas regjistrimit të vitit 2023, Beogradi vëren se Mali i Zi nuk e njeh serbishten si gjuhë zyrtare, ndërsa Serbia njeh disa gjuhë minoritare në nivel rajonal dhe lokal.

Podgorica ia atribuon progresin e Malit të Zi në reformat europiane një qasjeje gjithëpërfshirëse që i sjell të gjitha grupet etnike në procesin e vendimmarrjes - një qasje që e shënon atë si një përjashtim në Ballkanin Perëndimor.

Megjithatë, ndërsa disa parti pro-serbe kanë marrë pjesë në procesin e reformave, të tjerat kanë vepruar si "agjentë të një vendi të huaj", tha për Euronews një diplomat në kushte anonimati.

"Serbia mund të kërcënojë rrugën e pranimit në BE", paralajmëroi ai. "Mali i Zi është i ndryshëm nga fqinjët e tij për shkak të stabilitetit të tij politik dhe punës së përditshme për të akomoduar të gjitha interesat. Elitat politike të vendeve të tjera kanë bërë zgjedhje të ndryshme."