Marksi, revolucioni i përmbysur, pushteti i uzurpuar

Shkrimi i mëposhtëm është postuar si koment në artikullin e z. Ernest Nasto, botuar pak ditë më parë nê ResPublica. Nisur nga zgjerimi mbi temën dhe kritika me premisa teorike, po e nxjerrim më vete me emrin e postuar në koment. 

Nga Norberto Mazzi

Artikulli i Dr. Ernest Nastos, “Fantazma e ringjallur: socializmi i ri amerikan dhe sfida për konservatorët”, botuar në ResPublica më 27 tetor 2026, ngre një çështje që meriton vëmendje: rikthimin e ideve socialiste në debatin politik amerikan dhe vështirësinë e konservatorizmit për t’iu përgjigjur atyre. Autori përpiqet ta shpjegojë këtë fenomen përmes transformimeve kulturore, pabarazisë ekonomike dhe ndryshimeve në mënyrën se si brezat e rinj e kuptojnë marrëdhënien ndërmjet individit, shtetit dhe tregut.

Por analiza e tij lë të pazhvilluar një problem shumë më themelor, pa të cilin historia e marksizmit dhe e komunizmit të shekullit XX mbetet e paplotë.
Problemi nuk është thjesht nëse socializmi amerikan përbën një kërcënim për kapitalizmin. Problemi është se çfarë kuptojmë me marksizëm, në cilat kushte historike u formulua teoria e Karl Marksit dhe përse regjimet që pretenduan se po e zbatonin u vendosën kryesisht në shoqëri ku kapitalizmi industrial nuk kishte arritur nivelin e zhvillimit mbi të cilin mbështetej analiza e tij.

Marksi e ndërtoi kritikën e tij mbi kapitalizmin industrial, ndërsa shumë prej udhëheqësve që më vonë pretenduan se përfaqësonin teorinë e tij e përdorën marksizmin për të legjitimuar marrjen dhe ruajtjen e pushtetit në shoqëri kryesisht agrare.
Kjo kontradiktë historike nuk mund të shpjegohet duke e reduktuar marksizmin në konfliktin ndërmjet të pasurve dhe të varfërve, apo duke e lidhur drejtpërdrejt me teoritë bashkëkohore të identitetit dhe të shtypjes kulturore.

Marksi nuk ishte thjesht një filozof i pabarazisë. Ai ishte një mendimtar që u përpoq të shpjegonte zhvillimin historik të marrëdhënieve ekonomike, transformimin e forcave prodhuese dhe kushtet materiale që mundësonin kalimin nga një formacion shoqëror në një tjetër. Nëse ky dimension hiqet nga analiza, atëherë humbet edhe mundësia për të kuptuar se çfarë ndodhi kur teoria marksiste u shndërrua në ideologji shtetërore.

I. Marksi dhe kapitalizmi industrial: teoria nuk lindi në një shoqëri fshatare
Në parathënien e botimit të parë gjerman të Kapitalit, më 1867, Karl Marksi e identifikonte Anglinë si terrenin klasik të zhvillimit të mënyrës kapitaliste të prodhimit. Ai e përdori ekonominë britanike si shembullin kryesor për të analizuar marrëdhënien ndërmjet kapitalit dhe punës së paguar, akumulimin e kapitalit, përqendrimin e mjeteve të prodhimit dhe kontradiktat e krijuara nga zhvillimi industrial.[1]
Kjo zgjedhje nuk ishte rastësore.

Anglia kishte kaluar përmes Revolucionit Industrial dhe kishte krijuar një strukturë ekonomike ku prodhimi industrial, tregu i punës dhe pronësia kapitaliste kishin transformuar rrënjësisht marrëdhëniet shoqërore. Gjermania, nga ana tjetër, përbënte një burim themelor të formimit filozofik të Marksit, veçanërisht përmes traditës hegeliane dhe debatit mbi dialektikën historike.
Në këtë kontekst, Marksi nuk e trajtonte kapitalizmin thjesht si një sistem padrejtësish që duhej zëvendësuar me vendim politik. Ai e konsideronte atë një fazë historike që kishte zhvilluar në mënyrë të jashtëzakonshme forcat prodhuese dhe, njëkohësisht, kishte krijuar kontradikta të brendshme që mund të çonin drejt transformimit të tij.

Në parathënien e vitit 1859 të veprës "Një kontribut në kritikën e ekonomisë politike", Marksi argumentonte se marrëdhëniet e prodhimit korrespondojnë me një shkallë të caktuar të zhvillimit të forcave materiale prodhuese. Ai shpjegonte gjithashtu se një formacion shoqëror nuk zhduket përpara se të jenë zhvilluar mundësitë prodhuese që ekzistojnë brenda tij.[2]
Kjo është një pikë vendimtare për interpretimin e materializmit historik.

Në konceptimin marksist, transformimi shoqëror nuk mund të shkëputet nga kushtet materiale që e bëjnë atë të mundur. Revolucioni nuk është thjesht një akt vullneti politik, ndërsa socializmi nuk është një formulë që mund të shpallet në çdo vend, pavarësisht nga struktura e tij ekonomike.
Prandaj lind pyetja që duhet të qëndrojë në qendër të debatit: nëse teoria e Marksit mbështetej mbi kontradiktat e kapitalizmit të zhvilluar, përse revolucionet komuniste triumfuan kryesisht në vende ku kapitalizmi industrial ishte shumë më pak i zhvilluar?

II. Një dokument i harruar: Marksi dhe Vera Zasulich
Për të kuptuar më mirë këtë kontradiktë, duhet t’i referohemi një dokumenti që shpesh mungon në diskutimet e përgjithshme mbi marksizmin: korrespondencës së vitit 1881 ndërmjet Karl Marksit dhe revolucionares ruse Vera Zasulich.
Zasulich e pyeti Marksin nëse komunitetet tradicionale fshatare ruse duhej të kalonin domosdoshmërisht përmes shpërbërjes kapitaliste, apo nëse mund të shërbenin si bazë për një formë tjetër zhvillimi shoqëror. Në përgjigjen e tij të 8 marsit 1881, Marksi sqaroi se domosdoshmëria historike e procesit të përshkruar në Kapital ishte kufizuar shprehimisht te vendet e Europës Perëndimore.[3]

Ky dokument është i rëndësishëm sepse tregon se Marksi nuk e konsideronte historinë njerëzore si një proces mekanik ku çdo shoqëri duhej të ndiqte të njëjtën rrugë zhvillimi. Ai pranonte mundësinë e trajektoreve të ndryshme historike, duke marrë parasysh kushtet konkrete ekonomike dhe shoqërore. Por pikërisht ky fleksibilitet teorik e bën edhe më të rëndësishëm dallimin ndërmjet Marksit dhe regjimeve komuniste të shekullit XX.
Marksi po shqyrtonte mundësitë historike të transformimit të marrëdhënieve të prodhimit. Ai nuk po përshkruante një sistem ku një parti e vetme do të monopolizonte shtetin, do të eliminonte opozitën dhe do të përcaktonte me detyrim organizimin ekonomik të të gjithë shoqërisë.

Kjo nuk do të thotë se teoria marksiste ishte pa probleme apo se ajo nuk përmbante elemente që mund të interpretoheshin në mënyrë autoritare. Por do të thotë se nuk mund të identifikojmë automatikisht analizën ekonomike të Marksit me sistemet politike që më vonë u ndërtuan në emër të tij.

III. Lenini dhe përmbysja e marrëdhënies ndërmjet zhvillimit ekonomik dhe pushtetit politik
Rusia e vitit 1917 nuk ishte Anglia industriale e shekullit XIX. Ajo kishte qendra të rëndësishme industriale, por ekonomia e saj mbetej kryesisht agrare dhe zhvillimi kapitalist ishte i pabarabartë. Klasa punëtore industriale ishte relativisht e vogël në raport me popullsinë fshatare.
Lenini e njihte këtë realitet. Në veprën "Ç’duhet bërë?", botuar më 1902, ai zhvilloi argumentin mbi domosdoshmërinë e organizimit revolucionar dhe rolin e ndërgjegjes politike në drejtimin e lëvizjes punëtore.

Në kapitullin e dytë, ai trajton marrëdhënien ndërmjet spontanitetit të masave dhe ndërgjegjes socialdemokrate, ndërsa në kapitullin e katërt zhvillon më tej konceptin e organizimit të revolucionarëve.[4] Këtu ndodh një transformim i rëndësishëm teorik dhe politik.
Në analizën e Marksit, zhvillimi i marrëdhënieve ekonomike krijonte kushtet për transformimin e shoqërisë. Në praktikën bolshevike, marrja e pushtetit politik u bë instrumenti kryesor për të drejtuar transformimin ekonomik.

Natyrisht, Marksi nuk e përjashtonte veprimin revolucionar. Por leninizmi i dha partisë një rol të veçantë si organizatë që pretendonte të përfaqësonte interesat historike të klasës punëtore, edhe kur kjo klasë nuk zotëronte vetë kontrollin politik mbi organizatën që fliste në emër të saj.
Kjo zhvendosje pati pasoja të mëdha.

Partia nuk ishte më vetëm një instrument i organizimit politik. Ajo filloi të paraqitej si bartëse e ndërgjegjes historike të proletariatit. Nëse partia pretendonte se zotëronte interpretimin e saktë të historisë, kundërshtimi ndaj saj mund të konsiderohej kundërshtim ndaj vetë interesave të klasës punëtore.

Në këtë mënyrë, një teori që synonte emancipimin e punëtorëve krijoi, përmes interpretimit dhe praktikës leniniste, mundësinë e një sistemi ku punëtorët përfaqësoheshin nga një aparat politik që nuk mund ta kontrollonin lirisht.
Ky ishte fillimi i një kontradikte që do të bëhej edhe më e dukshme gjatë sundimit të Stalinit.

IV. Nga teoria e emancipimit te monopoli i pushtetit
Me konsolidimin e pushtetit stalinist, marrëdhënia ndërmjet ideologjisë dhe shtetit ndryshoi në mënyrë rrënjësore.
Kolektivizimi i detyruar, industrializimi i përshpejtuar, planifikimi qendror dhe represioni politik u paraqitën si domosdoshmëri historike të ndërtimit socialist. Por këto politika nuk ishin rezultat i një procesi demokratik në të cilin punëtorët dhe fshatarët përcaktonin lirisht drejtimin e ekonomisë.
Vendimmarrja përqendrohej në aparatin e partisë dhe në strukturat e shtetit.

Studimi i Paul R. Gregory mbi ekonominë politike të stalinizmit, i mbështetur në dokumente të arkivave sovjetike, ndihmon për të kuptuar mënyrën se si funksiononte sistemi i planifikimit dhe marrëdhëniet ndërmjet pushtetit politik dhe administrimit ekonomik.[5] Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Nuk është e mundur të provohet se të gjithë udhëheqësit komunistë e përqafuan marksizmin vetëm për përfitime personale. Disa prej tyre mund të kenë qenë thellësisht të bindur për vërtetësinë e doktrinës që predikonin.
Por bindja ideologjike nuk e përjashton interesin politik.

Ajo që mund të dokumentohet është se sistemet e ndërtuara në emër të marksizëm-leninizmit u dhanë udhëheqësve kontroll të jashtëzakonshëm mbi institucionet, ekonominë dhe jetën e qytetarëve. Në këtë kuptim, marksizmi u shndërrua nga një teori e interpretimit të historisë në një burim legjitimiteti për pushtetin politik. Një udhëheqës që pretendon se përfaqëson një parti mund të kundërshtohet nga një parti tjetër. Një udhëheqës që pretendon se përfaqëson interesat e një klase mund të kundërshtohet nga anëtarët e asaj klase. Por një udhëheqës që pretendon se përfaqëson drejtimin e domosdoshëm të historisë e shndërron kundërshtimin politik në një pengesë ndaj progresit historik.
Kjo është një nga karakteristikat më të rrezikshme të pushtetit ideologjik.

V. Shqipëria: diktatura e proletariatit në një vend pa proletariat të zhvilluar industrial
Nëse kërkojmë një shembull historik që e bën këtë kontradiktë veçanërisht të dukshme, Shqipëria e vitit 1944 është ndër më domethënëset.
Shqipëria ishte një vend kryesisht bujqësor, me industri të kufizuar dhe me një klasë punëtore industriale relativisht të vogël. Megjithatë, udhëheqja komuniste e ndërtoi legjitimitetin e saj mbi doktrinën marksiste-leniniste dhe mbi pretendimin se përfaqësonte interesat historike të proletariatit.
 

Por për cilin proletariat bëhej fjalë?
Si mund të ndërtohej diktatura e proletariatit në një vend ku proletariati industrial nuk përbënte forcën kryesore ekonomike dhe shoqërore?
Kjo pyetje nuk është retorike. Ajo prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet teorisë ekonomike dhe praktikës politike.
Në Shqipëri, partia komuniste nuk kishte nevojë të provonte se vendi kishte arritur kushtet ekonomike të kapitalizmit industrial të përshkruar nga Marksi. Ajo e mbështeti autoritetin e saj mbi interpretimin leninist të partisë si pararojë e klasës punëtore.

Në këtë mënyrë, partia u identifikua me proletariatin, udhëheqja me partinë dhe, gradualisht, udhëheqësi me fatin historik të vendit.
Historiani Elidor Mëhilli, në studimin From Stalin to Mao: Albania and the Socialist World, dokumenton mënyrën se si Shqipëria komuniste u përfshi në rrjetet sovjetike të ndihmës teknike, arsimit, industrializimit dhe planifikimit ekonomik. Kapitulli “The Methods of Socialism”, faqet 94–129, trajton ndikimin e metodave sovjetike të prodhimit dhe përpjekjet për të transformuar një shoqëri kryesisht fshatare në një shoqëri industriale socialiste.[6]

Ky transformim nuk ishte thjesht ekonomik. Ai ishte edhe ideologjik.
Punëtori socialist duhej të krijohej përmes institucioneve të shtetit, ndërsa vetë shteti pretendonte se po qeveriste në emër të kësaj klase punëtore që ende po formohej. Kjo përbën një paradoks historik të jashtëzakonshëm.

Në Shqipëri, pushteti politik nuk ishte rezultat i një transformimi socialist të lindur nga kontradiktat e kapitalizmit industrial. Përkundrazi, pushteti politik u përdor për të krijuar me detyrim strukturën ekonomike dhe shoqërore që regjimi pretendonte se përfaqësonte.
Mëhilli e dokumenton gjithashtu këtë proces në kapitullin “Mud and Concrete”, faqet 159–186, ku analizon planifikimin urban, industrializimin dhe përpjekjet për të ndërtuar një kulturë materiale socialiste në një vend kryesisht agrar.[7]
Kjo histori nuk duhet interpretuar sikur Shqipëria nuk përjetoi industrializim. Ajo përjetoi një transformim të konsiderueshëm ekonomik dhe shoqëror gjatë periudhës komuniste.

Por pyetja është se me çfarë mekanizmash u realizua ky transformim, kush e kontrollonte atë dhe çfarë të drejtash kishin qytetarët për të kundërshtuar vendimet e pushtetit. Në emër të pronësisë kolektive, qytetari humbi kontrollin mbi pronën private. Në emër të interesave të klasës punëtore, punëtorët humbën të drejtën për organizim politik të pavarur. Në emër të emancipimit shoqëror, individi u vendos nën kontrollin e një shteti që pretendonte të përcaktonte jo vetëm jetën ekonomike, por edhe kulturën, arsimin dhe mendimin.

Unë i përkas një brezi që e njohu këtë sistem jo vetëm përmes librave, por përmes institucioneve dhe përvojës së përditshme. Për këtë arsye, nuk mund ta shoh historinë e komunizmit thjesht si një debat ndërmjet dy modeleve ekonomike.
Ajo ishte edhe historia e marrëdhënies ndërmjet individit dhe një pushteti që pretendonte se kishte të drejtën të vendoste mbi pothuajse çdo aspekt të jetës së tij.

VI. Pse revolucioni marksist nuk triumfoi në Angli dhe Gjermani?
Këtu lind një tjetër pyetje themelore. Nëse Marksi e ndërtoi analizën e tij mbi kontradiktat e kapitalizmit industrial, përse revolucionet komuniste nuk triumfuan në mënyrë të qëndrueshme në vendet ku ky kapitalizëm ishte më i zhvilluar?
Britania zhvilloi gradualisht institucione parlamentare, organizata sindikale, reforma sociale dhe mekanizma për përmirësimin e kushteve të punës. Gjermania përjetoi konflikte politike shumë më dramatike, përfshirë diktaturën naziste dhe ndarjen e pasluftës, por Republika Federale e Gjermanisë ndërtoi një ekonomi sociale tregu që ruajti pronësinë private dhe konkurrencën ekonomike.

Këto zhvillime nuk e eliminuan pabarazinë dhe as konfliktin ndërmjet kapitalit dhe punës. Por ato treguan se kapitalizmi kishte një aftësi për reformim institucional që nuk përputhej me interpretimet më deterministe të revolucionit socialist.
Ndërkohë, regjimet komuniste u vendosën kryesisht në vende të karakterizuara nga kriza të thella shtetërore, luftëra, struktura agrare dhe institucione të dobëta demokratike. Ky paradoks nuk mund të shpjegohet vetëm përmes teorisë së konfliktit të klasave.
Ai kërkon një analizë të marrëdhënies ndërmjet ideologjisë revolucionare, krizës së shtetit dhe ambicies politike të elitave që kërkonin pushtetin.

Në këtë kuptim, historia e komunizmit të shekullit XX është edhe historia e mënyrës se si një teori ekonomike u përdor për të legjitimuar sisteme politike që nuk mund të zëvendësoheshin përmes konkurrencës demokratike.

VII. Amerika dhe socializmi i ri: një debat që kërkon më shumë saktësi historike
Dr. Nasto ka të drejtë kur kundërshton barazimin automatik të reformave sociale amerikane me komunizmin sovjetik.
Sigurimi shëndetësor universal, mbrojtja sociale, rregullimi i tregjeve apo politikat për strehimin nuk janë në vetvete prova të një projekti totalitar.
Por pikërisht për këtë arsye duhet të dallojmë ndërmjet socialdemokracisë, socializmit demokratik dhe marksizëm-leninizmit.

Këto tradita kanë marrëdhënie historike me njëra-tjetrën, por nuk janë identike.
Shtetet e Bashkuara janë një ekonomi kapitaliste shumë e zhvilluar, me institucione demokratike dhe një histori të gjatë industrializimi. Në këtë kuptim, ekonomia amerikane është më pranë objektit të analizës së Marksit sesa ishte Shqipëria e vitit 1944.
Megjithatë, ekzistenca e problemeve reale të kapitalizmit amerikan nuk provon se socializmi është zgjidhja e tyre e domosdoshme.
Pabarazia ekonomike, përqendrimi i pasurisë dhe krizat sociale kërkojnë politika konkrete dhe institucione funksionale. Ato nuk mund të zgjidhen vetëm përmes retorikës ideologjike. Pikërisht këtu debati duhet të largohet nga etiketat politike dhe të përqendrohet te marrëdhënia ndërmjet shtetit, tregut, pronësisë dhe lirisë individuale.

Çdo propozim ekonomik duhet të gjykohet jo vetëm nga objektivat që shpall, por edhe nga mekanizmat institucionalë përmes të cilëve synon t’i realizojë ato.

Historia na mëson se premtimi i barazisë nuk garanton lirinë dhe se pretendimi për të përfaqësuar popullin nuk është i barabartë me të drejtën e popullit për të kontrolluar pushtetin.

VIII. Kujtesa historike nuk është nostalgji e Luftës së Ftohtë
Një nga problemet e debatit bashkëkohor mbi socializmin është prirja për ta trajtuar përvojën e komunizmit si një argument të konsumuar politik.
Është e vërtetë se përdorimi i Gulagëve apo i diktaturave staliniste si përgjigje automatike ndaj çdo reforme sociale është intelektualisht i dobët.
Por është po aq problematike të mendohet se përvoja e komunizmit ka humbur rëndësinë sepse brezat e rinj nuk e kanë jetuar atë.
Historia nuk bëhet e pavlefshme kur ndryshon brezi që e studion. Për ata që jetuan nën regjimet komuniste, socializmi shtetëror nuk ishte thjesht një teori mbi pronësinë e mjeteve të prodhimit. Ai ishte një sistem institucionesh, kufizimesh dhe marrëdhëniesh pushteti që përcaktonte mundësitë e individit për të punuar, për të udhëtuar, për të krijuar dhe për të menduar lirisht.

Kjo përvojë nuk na jep të drejtën të shpallim çdo ide socialiste si pararendëse të diktaturës. Por na jep një arsye të fortë për të kërkuar që çdo teori politike të gjykohet edhe nga pasojat e saj institucionale. Një shoqëri mund të premtojë emancipim dhe të krijojë varësi. Mund të shpallë barazi dhe të ndërtojë privilegje të reja. Mund të deklarojë se pushteti i përket popullit dhe njëkohësisht t’ia mohojë atij të drejtën për të ndryshuar qeverinë.
Kjo është një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së komunizmit. Përfundim: teoria e Marksit dhe pushteti i atyre që pretenduan ta përfaqësonin

Dr. Nasto kërkon që konservatorizmi amerikan të zhvillojë një kritikë më serioze ndaj socializmit bashkëkohor. Në këtë pikë, unë pajtohem me nevojën për argumente më të thelluara. Por një analizë serioze duhet të fillojë me dallimin ndërmjet teorisë së Marksit dhe praktikës historike të regjimeve që pretenduan ta zbatonin atë.

Marksi analizoi kontradiktat e kapitalizmit industrial. Lenini zhvilloi teorinë e organizimit revolucionar në kushtet e Rusisë. Stalini ndërtoi një sistem të centralizuar ekonomik dhe politik. Mao e përshtati revolucionin komunist me kushtet e Kinës kryesisht agrare, ndërsa Enver Hoxha vendosi në Shqipëri një regjim që pretendonte të përfaqësonte proletariatin në një shoqëri ku proletariati industrial ishte ende i kufizuar.

Këto zhvillime nuk janë identike dhe nuk mund të shpjegohen përmes një formule të vetme.
Por ato kanë një karakteristikë të përbashkët: pretendimin e një elite politike se zotëron interpretimin e saktë të historisë dhe të drejtën për të qeverisur në emër të saj. Kjo është arsyeja përse unë nuk e konsideroj historinë e komunizmit vetëm si historinë e dështimit të një modeli ekonomik.
Ajo është edhe historia e përvetësimit politik të një teorie që premtonte emancipimin e njeriut.
Dhe këtu qëndron pyetja që do t’i drejtoja Dr. Nastos:

Nëse marksizmi u formulua kryesisht për të analizuar kontradiktat e kapitalizmit industrial, përse regjimet që pretenduan ta zbatonin triumfuan në shoqëri ku ky kapitalizëm ishte shumë më pak i zhvilluar, dhe përse udhëheqësit e tyre përfunduan duke ndërtuar sisteme ku pushteti i partisë u vendos mbi lirinë e individit? Kjo pyetje nuk mund të shmanget duke e paraqitur marksizmin vetëm si një teori të konfliktit ndërmjet borgjezisë dhe proletariatit, apo duke e zhvendosur diskutimin drejt ideologjive kulturore bashkëkohore.

Përpara se të flasim për ringjalljen e socializmit, duhet të kuptojmë historinë e pushtetit që është ndërtuar në emër të tij.
Tragjedia e komunizmit të shekullit XX nuk ishte vetëm se udhëheqësit e tij nuk arritën të realizonin premtimet e Marksit. Ishte se ata e shndërruan pretendimin për të njohur drejtimin e historisë në të drejtën për të sunduar mbi shoqërinë.
Dhe për miliona njerëz që jetuan nën këto regjime, kjo nuk ishte një kontradiktë filozofike. Ishte realiteti i jetës së tyre.