Author Bios

Shqiptarët – si shoqëri dhe si shtet – u treguan të paaftë për të ndëshkuar, qoftë edhe simbolikisht, krimet e panumërta të kryera nga regjimi totalitar kundër qytetarëve të vet: vrasjet pa gjyq, dënimet e rënda për motive politike, torturat në hetuesi, konfiskimet e pasurisë, internimet, ndëshkimet e familjarëve të viktimave, trajtimin çnjerëzor të të burgosurve politikë, përndjekjet e njerëzve në bazë të biografisë.

Kësisoj, ne nuk u ndamë dot me të kaluarën, as gjetëm dot paqe.

Edhe pse qëndrimi qytetar ndaj regjimit të djeshëm ka munguar në masë sa të madhe, aq edhe zhgënjyese, interesi i publikut për protagonistët e viteve totalitare mbetet artificialisht i lartë – po të gjykosh nga materialet e shumta që gjen në mediat për atë periudhë.

Megjithatë, këto materiale, siç kemi pasur rast ta themi shumë herë, nuk sjellin ndonjë reflektim të ri për atë periudhë, por ose janë ripërtypje pozicionimesh politike të vjetruara, ose synojnë ta risjellin të shkuarën, të përzgjedhur e të filtruar, për t’ia kundërvënë së sotmes.

Në përgjithësi, materialet arkivore, intervistat dhe rrëfimet për bëmat e udhëheqjes komuniste në vitet 1944-1990 i përmbushin të gjitha kriteret për t’u klasifikuar si një formë e pornografisë dokumentare.

Kështu, meqë fjalimet e plenumeve të KQ dhe diskutimet në Byronë Politike tashmë janë shteruar si burime, gazetat u janë vërsulur dosjeve të gjyqeve kundër “grupeve armiqësore” në vitet 1970-1980, duke botuar – pa kurrfarë aparati kritik – deponimet e nënshkruara prej të pandehurve,  dëshmitë (e inskenuara) dhe deklaratat e pranimit të fajit, të cilat qartazi duket se janë përpiluar nga hetuesit vetë, kanë dalë nga laboratorët e policisë sekrete ose nga stilografi i vetë Enver Hoxhës.

Efekti i materialeve të tipit “si deshëm ta vrisnim Enver Hoxhën me bastun” është toksik, qoftë për brezat e rinj, që nuk e kanë idenë se ç’ndodhte në atë kohë; qoftë për të gënjyerit e viteve 1970-1980, të cilët vdesin që të gënjehen nga pak edhe sot.

Paralelisht me këtë pornografi dokumentare, e cila mbështet shpifjen, intrigën në oborrin e Hoxhës dhe poshtërimin e viktimave të dhunës totalitare, po shtjellohet edhe rehabilitimi, me mënyra djallëzore, i përgjegjësve kryesorë për krimet e pashembullta dhe të dokumentuara të periudhës komuniste, si Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu.

Nëse njëfarë nostalgjie e turmës për udhëheqës karizmatikë dhe të kërbaçit, mund edhe të kuptohet, sa kohë që shoqëria civile i ka qëndruar larg, ndoshta qëllimisht larg, ndarjes së qytetëruar me krimin totalitar, përkundrazi, është vështirë të kuptohet, dhe aq më pak të përligjet, qëndrimi i sotëm i disave, përfshi këtu edhe opinion leaders dhe historianë, të cilët haptazi po lëvdojnë cilësitë e udhëheqësve totalitarë, duke i prezantuar dhe rehabilituar këta si “burra shteti,” dhe duke anashkaluar, qëllimisht, krimet e tyre të rënda, që krime ishin madje edhe brenda kuadrit ligjor të kohës.

Në vetvete, figura historike si Hoxha dhe Shehu e kanë luajtur rolin e tyre në histori dhe tashmë nuk kanë ç’të bëjnë më, përveçse të vihen në dispozicion të atyre që duan t’i përdorin. Nëse rehabilitimi folklorik i udhëheqësve të shtetit totalitar mund të interpretohet si simptomë e zhgënjimit total, të miletit, me klasën e tanishme në pushtet dhe profilin etik të pushtetarëve sot, atëherë analistët dhe historianët që i hipin këtij kali të zgjebosur veç po duan ta shfrytëzojnë zhgënjimin e turmës, për qëllime të mbrapshta politike.

Turma i kujton me mall Hoxhën dhe Shehun, mes të tjerash, edhe si interpretë protagonistë të dhunës arbitrare dhe të kërcënimit politik masiv; sepse turma, që të riprodhohet në cilësinë e saj thelbësore si kope bagëtish, ka nevojë të mbajë në këmbë figurën e bariut, madje qoftë edhe kur ky bari tashmë s’mund të jetë veçse dordolec.

Intelektualët, përkundrazi, u heqin qimet nga xhaketat këtyre dordolecëve jo sepse i ka marrë malli për t’u ndier të kërcënuar prej tyre, por sepse e shohin këtë si një okazion të vyer, për të marrë drejtimin e kopesë; çka edhe mund ta arrijnë, po të kemi parasysh se diskursin kritik ndaj totalitarizmit, të paktën sa u takon aspekteve thjesht kriminale të atij regjimi, e ka monopolizuar një klikë e vogël dhe vetë-shërbyese e së djathtës, të cilën e motivon më shumë dëshira për të larë hesapet, sesa bindja që pa u ndarë me të shkuarën komuniste shoqëria shqiptare nuk i bën dot të vetat ato parime politike që formalisht tashmë i ka përqafuar. Përkundrazi, e majta vazhdon t’i ruhet kësaj teme me mendjeshkurtësi karakteristike, meqë ende dëshiron votat e nostalgjikëve; dhe nuk ka as energji, as kapacitet që ta ripërkufizojë veten si alternativë ndaj pseudo-majtizmit politik të djeshëm.

Hoxha dhe Shehu kanë vdekur dhe u janë tretur kockat; sistemi totalitar në Shqipëri nuk ka asnjë shans që të kthehet; prandaj rehabilitimi i udhëheqjes totalitare duhet parë i tëri në kontekstin e sotëm politik, të zhgënjimit me retorikën integriste, pluralizmin, Europën, tregun e lirë; por edhe të ndezjes së retorikës kombëtariste, të ksenofobisë dhe të etjes për t’iu qasur dilemave dhe sfidave të shumta politike siç iu qas Aleksandri i Madh nyjës gordiane: me shpatë.

Në thelb, rrëmbushja e kalkuluar për Hoxhën, Shehun dhe lakejtë e tyre nuk shqetëson pse është shprehje e nostalgjisë për të djeshmen; por sepse përfaqëson një vullnet politik të sotëm i cili nuk e pranon dot pluralizmin, dialogun, negocimin, kompromisin dhe të tjera karakteristika themelore të aksionit politik në një shtet modern dhe demokratik, si ai që parashkruan Kushtetuta; meqë pluralizmin, dialogun, negocimin dhe kompromisin i konsiderojnë si të fëlliqura tashmë përfundimisht, nga abuzimi i paskrupullt që ka bërë me to klasa e sotme politike, për të qëndruar me çdo kusht në pushtet.

Kjo do të thotë edhe se Hoxha dhe Shehu, të rehabilituar si “burra shteti”, nuk po u shërbejnë aq komunistëve të vjetër e të rinj, që ende qarkullojnë në kulisat e politikës në Tiranë; por pikërisht fashistëve të vetvetishëm në mes tonë, ose të gjithë atyre që shpresën për shërim e shohin te higjiena e arbitraritetit në emër të “rregullit”, e ushtrimit të forcës dhe e dhunës së kulluar. A nuk ta thonë vallë, në Itali sot e kësaj dite, që Mussolini të paktën i detyronte trenat të vinin në orar?

Marrë nga blogu Peizazhe të Fjalës

Disa njerëz motivohen të marrin pjesë në jetën publike vetëm nga urrejtja ose ndonjë ndjenjë tjetër negative – përçmimi, frika, racizmi.

Kohët e fundit, këta po i shohim të shtohen mes bashkatdhetarëve.

Edhe ata që deri dje kishin turp të dilnin kështu hapur, tani kanë marrë zemër, falë degradimit të përgjithshëm të jetës publike.

Madje ka edhe më: mu nën sytë tanë, po krijohen solidaritete të mbrapshta, mbi baza urrejtjesh të tilla.

E tillë ka qenë dhe mbetet vala e mllefit kundër historianit zviceran Oliver Schmitt, i cili gjithnjë e më shpesh po i prezantohet publikut si njeriu “që ka hedhur baltë” mbi Skënderbeun.

Natyrisht, librat e përkthyer të Schmitt-it shiten për bukuri; në Panairin e tanishëm të Librit në Tiranë, esenë e tij për shqiptarët nuk e lanë të binte në tokë.

Meqë kam të drejtë të supozoj se këtij autori librat nuk është se po ia blejnë për t’ia shkatërruar ose gjithsesi hequr nga qarkullimi, atëherë s’më mbetet veç të nxjerr përfundimin se atyre që e vlerësojnë historianin zviceran u mungon guximi t’i dalin atij në mbrojtje publikisht.

Kjo është për t’u shqetësuar: frika e disave, përballë mosfrikës së disa të tjerëve.

Kohët e fundit, Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës e zgjodhi Schmitt-in anëtar me korrespondencë të kësaj akademie.

Unë do ta përshëndetja këtë vendim, edhe sikur të bazohej vetëm në veprën e Schmitt-it për Arbërinë venedike, ose duke lënë mënjanë veprat e tij kushedi më kontroversiale.

Të tjerë nuk mendojnë kështu. Kështu, sot në MAPO Jusuf Buxhovi – nga pozitat e “shkrimtarit, historianit dhe qytetarit të Kosovës” – e konsideron skandaloz këtë veprim të akademikëve në Prishtinë.

Për Buxhovin, Schmitt-i është i njohur “për qëndrimet rrënuese pa kurrfarë bazash shkencore ndaj historiografisë shqiptare, të cilat ai prej kohësh po mundohet t’i promovojë në emër “të rishqyrtimeve” historike”; dhe gjithashtu për qëndrimin e tij “fyes” ndaj Skënderbeut; sikurse edhe për faktin që në një vepër të tij për Kosovën, Schmitt-i ka “delegjitim[uar] rolin historik të shqiptarëve në trojet e tyre etnike në dobi të tezave hegjemoniste serbomëdha”.

Buxhovi, i cili e quan Schmitt-in “sllavist” dhe ia konsideron mendimin si të kushtëzuar nga filtrat e historiografisë hegjemonistë serbomadhe, e konsideron pranimin e tij në Akademinë e Kosovës si rrezik “hendikepimit që mund t’u bëhet historianëve të Kosovës në rrugën e tyre për të studiuar të vërtetën historike”.

Fatkeqësisht nuk e njoh veprën e Schmitt-it për Kosovën, së cilës i referohet Buxhovi; por te Shqiptarët historiani zviceran më duket se ka shprehur qëndrime mjaft të drejtpeshuara dhe aspak antishqiptare, në lidhje me popullimin e atyre trojeve në Mesjetë; dhe kam të drejtë të besoj se ky autor nuk do ta ketë ndryshuar dramatikisht pozicionin e tij ndaj kësaj çështjeje, nga një vepër në tjetrën.

Kështu, kur analizon, te Shqiptarët, dinamikën e marrëdhënieve shqiptare-serbe në Kosovë gjatë Mesjetës, Schmitt-i e pohon shprehimisht se “nuk mund të qëndrojë teza serbe e një migrimi të vonë [të shqiptarëve, 2Xh] drejt Kosovës dhe Maqedonisë” [f. 146]; dhe unë këtë nuk do ta quaja kurrsesi “delegjitim të rolit historik të shqiptarëve”! Te kjo vepër, autori duket se dallimin mes shqiptarëve dhe sllavëve (serbëve) në Kosovë e sheh si një dallim kryesisht vertikal, ose të lartësisë së vendbanimeve – shqiptarët më lart, sllavët më poshtë; dhe këtë përfundim ai e nxjerr jo si sllavist, por duke iu referuar burimeve katolike dhe regjistrave osmanë.

Duket sikur arsyeja kryesore, për të cilën Schmitt-i u dashkësh lënë jashtë Akademisë në Prishtinë, është se ky thotë gjëra që i bien ndesh një farë diskursi kombëtarist skematik dhe ndonjëherë esencialist, i cili mbahet e përcillet si historiografi nga disa qarqe politike kombëtariste në Tiranë dhe në Prishtinë.

Edhe sikur tezat dhe hipotezat e këtij historiani të mos i qëndrojnë dot kritikës së mirëfilltë, atij nuk mund t’i mohohet puna e jashtëzakonshme që ka bërë, për të ndriçuar aspekte të historisë së shqiptarëve në Mesjetë; si dhe interesi që ka ngjallur dhe ringjallur, në qarqet akademike shqiptare dhe gjetiu në Europë, për çështje të mprehta të historiografisë sonë kombëtare.

Kaq do të mjaftonte, për të përligjur pranimin e tij si anëtar korrespondent i një Akademie modeste dhe në kërkim të profilit dhe të prestigjit të vet mes simotrave, si ajo në Prishtinë.

Që Schmitt-i është “sllavist”, siç e quan gati me përçmim Buxhovi, nuk është gjë arsye për ta lënë jashtë tryezave të dijes albanologjike, përkundrazi. Shqiptarët dhe sllavët kanë ndarë shumë gjëra mes tyre në Mesjetë; dhe një sllavist veç mund të përfitojë nga specializimi që ka, kur vjen puna për të ndriçuar çështje të errëta të Mesjetës shqiptare.

Madje edhe debati i rihapur me Schmitt-in, në rang akademik, jo në nivel rrugaçësh dhe fanatikësh kombëtaristë me shkumë në gojë, vetëm do t’i ndihmonte historiografisë shqiptare, në Tiranë dhe në Prishtinë. Veç të mirë i vjen albanologjisë, nga autorë si Schmitt, Clayer, Bartl, Nadin, Matzinger, Fischer, Schramm, Vickers, Malcolm dhe të tjerë historianë, antropologë dhe historianë të gjuhës, të cilët u janë qasur aktivisht shqiptarëve në këto njëzet vjet.

Natyrisht, që të ndodhë kjo, është e nevojshme që debati të rikornizohet në mënyrë të tillë, që tanët ta kuptojnë dhe ta pranojnë, mundësisht në publik, se historianët perëndimorë nuk kanë për synim të ushqejnë mitin tonë kombëtarist, as të konfirmojnë tezat e ekzagjeruara shqiptarocentrike të historiografisë sonë.

Nuk përjashtohet kurrsesi, që edhe mes historianëve të huaj të ketë të tillë që të frymëzohen, për arsye të ndryshme, nga antishqiptarizmi (sikurse nuk përjashtohet që të ketë të tillë edhe mes historianëve shqiptarë); por edhe këta mund të luftohen vetëm në atë masë që dija historiografike albanologjike mbetet e hapur ndaj kontributit të të gjithëve.

Dhe, në çdo rast, është e papranueshme që Schmitt të futet në radhët e këtyre “antishqiptarëve” vetëm e vetëm ngaqë nuk ka ecur me hapin e togës, dhe ka kërkuar të vërtetën historike ashtu si ka mundur, në vend që t’i kruante bishtin legjendës kombëtariste.

Prandaj shpreha keqardhjen për klimën e përgjithshme të censurës, që është krijuar në hapësirën publike – e cila legjitimon një lloj militanti provincial nga shpirti dhe paranojak nga leximi që i bën realitetit; militant i cili sheh prapa çdo kundërtie dhe provokimi intelektual dorën e “armikut”.

Me qëndrime të tilla veç drejt një izolimi të ri mund të shkohet.

Peizazhe të Fjalës

Lexova dje, në MAPO, një polemikë të Astrit Canit që më referohet drejtpërdrejt me emër (“Gegënishtja dhe gjuha shtetërore e Ardian Vehbiut”), por pa e përligjur dot këtë retorikë të bujshme në tekst.

Përshtypja ime është se kjo polemikë vijon një debat të paradokohshëm, në blogun “Peizazhe të fjalës”, në të cilin z. Cani u pozicionua ngjashëm me sa më lart.

Megjithatë, ndërhyrja e tij e tanishme nuk i referohet gjë haptazi as shkrimit tim në “Peizazhet”, as ndonjë shkrimi tjetër publicistik, as dy librave të mi për çështjet në fjalë – “Shqipja totalitare” dhe “Fraktalet e shqipes”, në të cilat unë e kam nyjëtuar me hollësi qëndrimin tim ndaj shqipes së njësuar, standardit, normës, varianteve letrare, dialekteve dhe orvatjeve për rishikim të statusit që ka sot shqipja e 1972-shit.

Do të ishte mirë që, në këtë polemikë, z. Cani të citonte me saktësi ato pasazhe të miat, me të cilat polemizon; sikurse e kërkojnë edhe normat më elementare të debatit. Duke e shpërfillur këtë detyrim, z. Cani e ka zhvlerësuar argumentin e vet, sepse çdo lexues ka të drejtë të mendojë se ai po lufton me mullinjtë e erës.

Ku e paskam thënë unë, bie fjala, se “gjuha është e shtetit?” dhe se “shteti është pronari i gjuhës”? Si mund t’ia lejojë vetes autori i artikullit të nxijë me dhjetëra rreshta për t’iu kundërvënë zellshëm këtyre tezave, pa e saktësuar më parë se ku i kam formuluar unë ato, në ç’kontekst specifik dhe brenda ç’argumenti timit?

Ku e ka parë ky zotëri të kem quajtur unë gjëkundi letërsinë e Koliqit “letërsi dialektore”, në një kohë që unë, së bashku besoj me dhjetëra kolegë të tjerë të fushës, jo vetëm dimë të bëjmë dallim mes dialektit dhe variantit letrar të mbështetur në dialekt, por edhe e kemi përdorur këtë dallim si premisë në analizat tona?

Z. Cani zë të flasë për “vehbizëm”, term që e ka krijuar vetë dhe që i jep ndoshta kënaqësi intelektuale; por në fakt nuk ka gjë aq të spikatur, as të padëgjuar ndonjëherë, në qëndrimet e mia ndaj çështjeve të standardit, të normës dhe të marrëdhënieve të shqipes së njësuar me dialektet dhe variantet letrare, sa të përligjë krijimin e këtij termi të posaçëm, i cili duket sikur shënon ndonjë ideologji tinzare, kushedi edhe të helmatisur.

Me shkrimet e mia të herëpashershme, unë përpiqem, ashtu si z. Cani, të ndihmoj – me aq mundësi sa kam – që ta ruaj shqipen, kulturën shqiptare dhe shoqërinë shqiptare nga shpërbërja dhe rrëgjimi, të cilat i kërcënohen sot. Kur ka qenë rasti, kam folur dhe mjaft gjatë edhe për traditën e vyer të gegërishtes letrare dhe trajtimin që iu bë kësaj tradite nga regjimi totalitar; por në momentin e tanishëm më është dukur më urgjente, dhe shoqërisht më e dobishme, që ta përqendroj vëmendjen në atë çfarë kemi të përbashkët, si shqiptarë, ose shqipen e njësuar; jo në atë çfarë na ndan në sinkroni – dialektet; ose në diakroni – fillesat e ndryshme të traditave letrare.

Natyrisht, unë besoj se mënyra si u imponua standardi, në vitet 1960-1970, ishte përçarëse dhe e dhunshme; njëlloj si shumë masa të tjera përshpejtuese dhe voluntariste të regjimit të atëhershëm, që ngutej të përftonte hegjemoni territoriale dhe sociale edhe në fushën gjuhësore; dhe jo vetëm besoj, por edhe e kam shtjelluar këtë shumë herë dhe në shumë vende. Por ky interpretim i historisë së vonë nuk i përligj orvatjet e tanishme, për ta goditur standardin, kinse në emër të rivendosjes së një të drejte të shkelur me këmbë. Argumenti është i ndërlikuar; meriton të shqyrtohet në disa nivele, dhe kurrsesi nuk shterrohet dot me shkrime në mediat; edhe pse është mirë që flaka e debatit të mbahet ndezur me çdo kusht e me çdo mjet.

Ndezur, pra; por me korrektesë dhe integritet, jo me retorikë dhe histeri. Tre të katërtat e atyre që thotë z. Cani në shkrimin e vet nuk kanë fare lidhje as me mua, as me pikëpamjet që kam shprehur unë; çfarë e shndërron titullin e shkrimit në një marifet cirku, nga ana e autorit.

Z. Cani është polemist i pandershëm – dhe kjo nuk i falet. Sentimentalizmi, retorika, gabimet logjike i falen sepse askush prej nesh nuk ia hedh dot gurin e parë; pandershmëria jo.

Për sqarim – unë s’kam lidhje as me Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972, as me keqtrajtimin e pafalshëm që iu bë traditës letrare gege në atë periudhë; sikurse s’kam lidhje me fetë e shqiptarëve dhe komunitetet përkatëse; dhe as me institucionet që merren sot me mbikëqyrjen dhe mirëmbajtjen e standardit.

Unë gjithsesi jam munduar ta shtjelloj gjetiu se çfarë i ndodhi gegërishtes letrare pas vitit 1945, ishte pasojë, e hidhur por jo dhe aq subjektive, e mënyrës si kishin rrjedhur ngjarjet jo vetëm gjatë Luftës II Botërore, por edhe më parë; praktikisht që me fillimet e Rilindjes Kombëtare – kur modeli kulturor tosk: populist, ekstrovert dhe ekspansiv, u përplas me modelin kulturor katolik geg: elitar, ekskluziv dhe introvert; teksa një masë kritike gegësh në Kosovë dhe gjetiu, kryesisht të fesë Islame, u lanë padrejtësisht jashtë jo vetëm kufijve shtetërorë, por edhe zhvillimeve organike të përbashkëta me pjesën tjetër të shqiptarëve; dhe kur roli i Shkodrës, si kryeqendra të paktën kulturore e Shqipërisë, erdhi duke u dobësuar, për arsye gjeopolitike.

Prandaj, këtu nuk është fjala thjesht për të vendosur nëse do të themi e shkruajmë ‘pamuk’ apo ‘pambuk’  (ose për të parafrazuar Swiftin, se nga cila anë duhet thyer veza e zier, nga e gjëra apo nga e ngushta); por për më tepër, shumë më tepër dhe pikërisht: a duam vërtet dhe a jemi në gjendje, ose më mirë, a i kemi institucionet dhe vullnetin e duhur shoqëror që të zhbëjmë sot rezultatet, sado të debatueshme në vetvete, të gati një shekulli e gjysmë përpjekjesh, suksesesh, disfatash, gabimesh dhe mëkatesh në lëmin e homogjenizimit kulturor të një shteti të ri dhe me institucione kaq të dobëta, si yni?

Në përgjigje të një vërejtjeje simes për dallimin që duhet të bëjmë midis varfërisë dhe varfërimit të shqipes, një koleg më pyet, në komentet, nëse mund ta shohim eksperiencën gjuhësore nën totalitarizëm jashtë kontekstit ideologjik dhe politik, ose në aspektet e saj praktike dhe në sfidat që realiteti ia krijonte ligjërimit. Ai sqaron edhe se ka parasysh, në radhë të parë, përkthimet me cilësi shumë të lartë të klasikëve të marksizmit, cilësi që ka mbetur e patejkaluar deri më sot, në fushën e vet.

Tema më duket me aq interes, sa po e nxjerr më vete.

Në fakt, çfarë thotë kolegu është e vërtetë: cilësia e shqipes në përkthimet e veprave të Marksit, të Engelsit dhe të Leninit mbetet edhe sot model për ligjërimin filozofik, dhe kjo meritë u duhet njohur përkthyesve të këtyre veprave, shpesh jo vetëm anonimë, por edhe intelektualë të dënuar e të shurdhuar, që kanë punuar në internim dhe në burgje.

Këta njerëz kanë pasur jo vetëm ndjeshmëri të rrallë gjuhësore dhe njohje të shqipes në potencialin e saj si gjuhë e të menduarit, por edhe formim të plotë filozofik, së paku në lidhje me argumentet për të cilat kanë përkthyer.

Tekste të tilla si dyvëllimëshi i veprave të zgjedhura të Marksit dhe të Engelsit, ose edhe disa përkthime nga Lenini, treguan se shqipes nuk i mungon asfare aftësia për të shprehur nocione filozofike – me kusht që ligjërimi filozofik të lëvrohet.

Përkthyesit e teksteve filozofike marksiste, si Sejfulla Malëshova ose Koço Tashkoja (sa për të sjellë dy shembuj), vërtet e ushtruan mjeshtërinë e tyre në totalitarizëm, por ata ishin formuar gjuhësisht në një epokë tjetër, dhe pikërisht në vitet 1920-1930, kur shqipja e shkruar e nivelit libror po lëvrohej gjithnjë e më tepër në debatet intelektuale të kohës, sidomos në revista si “Përpjekja shqiptare” ose “Leka.”

Në atë periudhë përpjekja për të filozofuar shqip nuk ndeshte në ndonjë barrierë të pakapërcyeshme censure ose auto-censure, siço do të ndodhte më vonë.

Martesa midis shkollimit adekuat (në filozofi dhe konkretisht në filozofinë marksiste) dhe kompetencës letrare në shqip mundësoi lulëzimin e ligjërimit shqip filozofik dhe politik, pavarësisht nga tradita që pothuajse nuk ekzistonte.

Sikur kjo traditë të mos ish ndërprerë dhunshëm në fusha të tjera, sot shqipja do të ish më pak e varfër, pse do të ish më pak e varfëruar. Kështu, ligjërata fetare, teologjike dhe etike, e lëvruar në revistat kulturore katolike si “Leka” dhe “Hylli i Dritës” do të kish pasur edhe ajo mundësi të nyjëtohej në rrethanat e reja të gjysmës së dytë të shekullit XX, madje edhe duke krijuar rrethanat për lindjen e një diskursi progresiv në gjirin e shkodranishtes letrare, tradicionalisht mveshje e përçuese e konservatorizmit në të gjitha nivelet.

Përkthyesit e punishteve të ligjëratës marksiste nuk mbajtën gjallë vetëm shqipen filozofike; por ndihmuan edhe në konsolidimin gjuhësor të fushave të tjera, si ekonomia politike; për shqipen librore, roli i një teksti të përkthyer të kalibrit të Kapitalit është i krahasueshëm me rolin e përkthimeve biblike, në kristalizimin e një letrarishteje anembanë botës së krishterë: pse ai tekst i jep shprehjes së mendimit një strukturë organizuese të domosdoshme, një skelet, një telajo.

Marksi është filozof i traditës filozofike perëndimore; i përket asaj tradite dhe nuk mund të kuptohet veçse në kontekstin e asaj tradite. Të gjithë ata që e sollën Marksin në shqip, me zotësi dhe erudicion, i sollën shqipes jo vetëm ligjëratën marksiste, por edhe bazat për ligjëratën filozofike, e cila është edhe shkalla më e lartë e nyjëtimit të ligjëratës diturore; dhe kjo pavarësisht nga misioni që do t’u ngarkohej këtyre teksteve, nga pushteti totalitar i kohës.

Megjithatë, ligjërata marksiste e sjellë në shqipe me nivelin e duhur gjuhësor erdhi dhe e humbi lidhjen e vet me mendimin, e sidomos me mendimin dialektik; sepse u përdor si dogmë, jo si ftesë dhe katalizator për debate; dhe bartësit e saj u detyruan ta përsëritin mekanikisht përmendësh, jo ta përvetësojnë organikisht, në mënyrë kritike dhe ta përdorin pastaj qoftë edhe për ta kthyer kundër vetes.

Thonë për Marksin se u pat shprehur dikur që “nuk ishte marksist”. Përtej batutës, kjo duhet kuptuar ndoshta edhe si një distancim i filozofit nga shëmtia ku ia katandisën ndjekësit mendimin dhe filozofinë; ose përpjekja për t’ia kalcifikuar pikërisht shpirtin kritik, pa mëshirë kritik, të këtij mendimi. Nëse Marksin e sollën në shqip njerëz që e zotëronin dialektikën dhe e njihnin atë autor në majë të gishtave, Marksi i studiuar, i analizuar, i komentuar dhe i konspektuar në sallat e universiteteve dhe të bibliotekave në Shqipëri (për të mos përmendur ligjëratën politike) u katandis në dordolecin, mumjen, karikaturën e vetvetes; pse u prit aty si të ishte ndonjë sekretar partie ose priftuc province, bartës jo i dialektikës por i dogmës, jo i mendimit por i rrafshimit të mendimit.

Klasikët e marksizmit, duke filluar nga Marksi vetë, i njohu më mirë shqipja sesa shqiptarët.

Kjo ndodhi edhe ngaqë, pas vitit 1960 dhe izolimin e plotë akademik të Tiranës, universiteti, së paku në lëmin e humaniteteve, e humbi rolin e vet përgatitor të mendjeve të lira dhe universale, për t’u shndërruar në një praktikum për komisarë dhe zbatues të vijës së Partisë, ose përçues në bazë të një diskursi që rridhte nga lart, kryesisht në formën e teksteve të Enver Hoxhës, dhe ishte gjithnjë e më i varfër, i thjeshtuar dhe i trullosur, në mendim, në gjuhë dhe në shpirt. Kësisoj, edhe veprat e Enverit, sidomos ato me pretendime teorike, si Imperializmi dhe revolucioni, nuk ishin veç pamflete politike ku megalomanisë së autorit nuk i përgjigjej kurrfarë filozofie, dhe aq më pak ndonjë farë marksizmi.

Sot Enverin mund ta kundrojmë ftohtë, madje edhe ta lëmë përkohësisht mënjanë, për t’u marrë me tema më të ngutshme, më alarmante për momentin; edhe pse tradita e tij si lider populist dhe manipulator i turmave sa vjen e ri-imponohet, në shkretëtirën e mendimit politik shqiptar bashkëkohor. Në të njëjtën kohë, tradita e bukur e ligjëratës filozofike, e përcjellë në tekstet shqipe nga përkthyesit e veprave të klasikëve të marksizmit në vitet 1950 dhe 1960, rrezikon të shpërbëhet e të humbë jo ngaqë marksizmi nuk është më aktual në akademitë shqiptare, por ngaqë filozofia e atij niveli sot pothuajse është braktisur, dhe përkthimet e filozofëve bashkëkohorë, edhe kur janë të mira, mbeten të palexuara dhe të papërvetësuara prej mendjeve.

Peizazhe të Fjalës