Fashistë dhe komunistë - tolerancë dhe ndërgjegje asimetrike

Fashizmi dhe komunizmi janë kthyer me frekuencë të lartë në diskursin politik amerikan edhe pse më së shumti nga një publik tepër i painformuar. Ato përdoren në cilësinë e epiteteve tejet denigruese që u adresohen kundërshtarëve politikë me synim të një skualifimi asgjësues e përfundimtar.  Ndërkaq europianët janë më të përkorë me këto terma, për vetë sfondin historik e kulturor të Kontinentit të Vjetër, e megjithatë teprimet e akuzat në erë janë të pranishme edhe atje. Shkak për këtë shkrim u bë fakti që me përurimin e Zohran Mamdanit më 1 janar si kryebashkiak i New York-ut, qyteti më i madh amerikan dhe simboli i kapitalizmit botëror, drejtohet sot nga një “kryekomunist”. Kjo në kohën kur vetë Shtetet e Bashkuara, aktualisht demokracia më e fuqishme, drejtohen prej një viti nga një “kryefashist”, siç cilësohet shpesh presidenti Donald Trump.

Gjatë fushatës së zgjedhjeve bashkiake në New York këta e kishin sulmuar njëri-tjetrin plot zell me epitete e fyerje të tilla, të lidhura siç e dimë me dy format e skajshme të totalitarizmit të eksperimentuara në Europën e shekullit të kaluar. Kështu 34 vjeçari Mamdani e kish cilësuar Trump si “fashist”, “despot” dhe “diktator”, ndërsa presidenti i përgjigjej duke paralajmëruar njujorkezët të mos lajthiteshin e të zgjidhnin një “komunist”, “socialist”, “marksist” apo “xhihadist” si Mamdani. Ky fjalor i ashpër s’i pengoi aspak të dy personalitetet të zhvillonin para disa javësh në Shtëpinë e Bardhë një takim jo vetëm korrekt e miqësor, por edhe tepër të përzemërt. Ishte padyshim një zhvillim pozitiv në atmosferën e ndezur politike amerikane, por këtu dua të ndalem në një aspekt më të gjerë se si termat e lartpërmendur janë përdorur e vazhdojnë të përdoren në gjuhën politike perëndimore.

Kështu nuk ka asnjë dyshim se fashizmi ka qenë prej kohësh, e vazhdon të mbetet edhe sot, një lloj gogoli, megjithë faktin se asnjë teori, traditë apo dukuri politike moderne e asaj shkalle nuk është diskredituar aq plotësisht sa fashizmi europian i viteve 1920-1940. Përkundrejt këtij statusi hiper-negativ, ose ndoshta për shkak të tij, vetë fjala nuk u zhduk kurrë nga qarkullimi, sepse ishte bërë tepër e dobishme në polemikat partiake: etiketimi “fashist” ka nënkuptuar prej atëherë, siç e përmenda më lart, një skualifikim të menjëhershëm të personit, grupit apo dukurisë përkatëse nga diskursi civil.

E ndryshme paraqitet gjendja me komunizmin, sepse pavarësisht nga mizoritë dhe efektet shkatërruese shumë më të mëdha, fjala rrallë evokon të njëjtën përbuzje morale. Këtu kam parasysh më tepër Europën se sa Shtetet e Bashkuara, ku shkalla e disinformimit është ndjeshmërisht më e lartë. Duke qenë se fashizmi dhe komunizmi janë shfaqjet më ekstreme të orientimeve politike të njohura përkatësisht si “e djathta” dhe “e majta”(1) dhe se të dyja kanë lënë plagë e gjurmë të thella në kontinentin europian, është krejt e kuptueshme që një numër politikanësh dhe intelektualësh të ruajnë lidhje historike ose nostalgjike me njërën apo tjetrën. Mirëpo këto ndjenja zor se sjellin implikime serioze për politikën bashkëkohore: apologjetët e komunizmit s’kanë gjasa të mbështesin rihapjen e gulagëve, e po ashtu të përmalluarit pas fashizmit nuk shprehin ndonjë zell për të vendosur ligje raciste kundër hebrejve.

Por paraqitja e tyre në media ka një ndryshim të madh sepse, fjala vjen, partia e kryeministres italiane Giorgia Meloni, Fratelli d’Italia", përshkruhet rëndom si post-fashiste dhe po ashtu në Francë, partisë "Rassemblement National" (dikur Front National) të Marine Le Pen, i vihet shpesh në dukje se midis themeluesve të saj ka qenë ish-oficeri SS, Pierre Bousquet. Nga ana tjetër, dhe në një kontrast të dukshëm, rrallëherë dëgjohet të thuhet që rivalja kryesore e Fratelli d’Italia, Partia Demokratike, është pasardhëse e drejtpërdrejtë e Partisë Komuniste Italiane, dikur besnike shembullore e Stalinit. Dhe në Francë, koalicioni i Jean-Luc Mélenchon, “Nouveau Front Populaire”, përmban një numër partish të deklaruara si komuniste e trockiste, megjithatë kjo nuk shkakton neveri, e aq më pak skandal.

Edhe në rastin e Gjermanisë, partia e djathtë AfD trajtohet vazhdimisht si e padenjë, vihet nën mbikqyrjen e shërbimeve të sigurisë, dhe s’është ftuar kurrë në bisedime për formim koalicionesh qeveritare, megjithë rezultatet e kënaqshme zgjedhore. Por partia e majtë, Die Linke, pasardhëse e Partisë Komuniste që sundonte Gjermaninë Lindore deri më 1989, me lidhje të dokumentuara me ish-operativë të STASI-t famëkeq, policisë sekrete të Lindjes, konsiderohet një partner legjitim qeverisës në një numër shtetesh gjermane.

Në Europën Lindore vërehet e njëjta dukuri sepse shumë parti të sotme socialiste e socialdemokrate (në pushtet ose jo), si ato të Shqipërisë, Polonisë, Rumanisë, Kroacisë apo Sllovenisë, janë pasardhëse të drejtpërdrejta të ish-partive komuniste përkatëse. Ato janë kësisoj trashëgimtare, sigurisht me emra të rinj, të regjimeve totalitare të së kaluarës, shpesh me lidhje të qëndrueshme me strukturat e vjetra të sigurisë dhe shërbimet e huaja të zbulimit, veçanërisht ato ruse. Në këto vende, një masë intelektualësh e figurash politike, dikur mbështetës të vendosur të regjimeve komuniste dhe shpesh bashkëpunëtorë me to, u vetëshpallën pa problem si përkrahës e mbrojtës të vlerave liberale demokratike. Dhe ç’është më kryesorja, e bënë këtë piruetë pa hequr dorë kurrë publikisht nga pikëpamjet e tyre të mëparshme.

Dihet që partitë politike evoluojnë, e ashtu prirja e dëshirueshme do të ishte që ish-partitë komuniste të transformohen duke u moderuar e duke lëvizur drejt qendrës. Por gjithashtu me të njëjtin kriter, pra si zhvillim pozitiv, duhen parë edhe lëvizjet në anën tjetër; pra kur lëvizjen drejt qendrës e bëjnë partitë me zanafillë në ekstremin e djathtë. Mirëpo shembujt e mësipërm dëshmojnë një prirje të kundërt, duke nxjerrë në pah asimetrinë me të cilën trajtohen fashizmi e komunizmi: duket sikur lidhjet me të parin konsiderohen njollë e përhershme dhe e pashlyeshme, ndërsa ato me të dytin shihen si gabime të falshme të së kaluarës. 

Përse duhet të ekzistojë një asimetri e tillë në shoqëritë perëndimore, të cilat krenohen për vlerat e tyre të lirisë, barazisë e pluralizmit? Përse një poster me Che Guevarën shihet shpesh si simbol romantik i rebelimit, ndërsa një simbol fashist bëhet sakaq objekt ndalimi ligjor apo moralizimi absolut?

Analiza e kësaj dukurie s’mund të jetë as bardhë e zi, as e sipërfaqshme: ajo ngërthen faktorë të ndryshëm të lidhur me kujtesën kolektive, me historinë, me kulturën politike e me psikologjinë shoqërore. Vetëm ashtu mund të kuptojmë se pse e majta radikale gëzon një tolerancë shpesh të habitshme, ndërsa e djathta radikale mbetet sinonim i të keqes absolute. Në një vështrim të përgjithshëm të kësaj dukurie bie në sy shpërndarja e ndryshme historike e gjeografike e dhunës së ushtruar nga të dy skajet, që është edhe faktori i parë në këtë analizë. Kështu, megjithë gjykimin cliché aq të përhapur se “historia është gjykatësi më i paanshëm” ai gjykim s’është veçse një iluzion, sepse historia nuk tregohet vetvetiu; atë e tregojnë njerëzit. Duke qenë se këta kanë komplekse e parapëlqime nga më të ndryshmet, dhe janë të mbrujtur nga gjithfarëlloj mitesh, besimesh e interesash, mënyra se si i përfytyrojmë krimet e shekullit XX është në vetvete një përzierje faktesh, traumash e narrativash të ndërtuara politikisht.

Në këtë kuptim duket se shpërndarja e dhunës komuniste në hapësirë dhe kohë ka luajtur një rol të madh në perceptimin e saj, sepse ajo pati një shtrirje gjeografike të jashtëzakonshme, nga Berlini në Siberi e Petropavlovsk, nga Pekini në Pnom Pen e Saigon, nga Havana në Adis Abeba. Në historinë botërore s’ka pasur ndonjë ideologji tjetër totalitare kaq të përhapur e jetëgjatë. Megjithë përshfaqjet konkrete në vende e kultura të ndryshme, ajo dhunë pati të njëjtat tipare të përbashkëta si kolektivizimin dhe drejtimin e centralizuar të ekonomisë kombëtare, me rënien e konsumit e madje urinë, ndalimin e shprehjes së pikëpamjeve të kundërta me ato të partisë në pushtet, persekutimin e zhdukjen masive të kundërshtarëve politike, apo thjesht të të perceptuarve si të tillë, spastrimin e elitave intelektuale nëpërmjet kampeve të punës e internimeve masive, terrorin e policive sekrete, etj..

Kështu, komunizmi sovjetik i Leninit e Stalinit, modeli i kopjuar me saktësi nga varianti shqiptar i Enver Hoxhës, u ndërtua mbi shpikjen e “armikut të klasës”, një koncept aq elastik sa mund të shtrihej mbi këdo: mbi pjesëtarë të elitave të mëparshme drejtuese madje edhe mbi “baballarët e kombit”, mbi fshatarë që fshihnin dy thasë drithë, mbi mësues e profesionistë të arsimuar në Perëndim, mbi shkrimtarë e poetë me krijime të konsideruara armiqësore, mbi klerikë të besimeve të ndryshme, apo mbi komunistë e simpatizantë të mëparshëm, tashmë të dyshuar si deviatorë apo jo mjaftueshmërisht adhurues ndaj liderit. 

Komunizmi kinez i Mao Ce Dunit e çoi pastaj totalitarizmin në një dimension të ri, me “Hapin e Madh përpara”(1958-1962) që synonte transformimin e Kinës së prapambetur në një fuqi të madhe industriale brenda pak vitesh. Ai rezultoi në periudhën e urisë me numrin më të lartë të viktimave në historinë e botës: miliona vdiqën në heshtje, ndërsa propaganda zyrtare deklaronte vetëm suksese e fitore.

Më vonë ishte Kamboxhia vendi fatkeq ku komunizmi mori trajtën e tij më të pastër e më të përbindshme: Pol Poti u përpoq ta fillonte njerëzimin nga hiçi, duke shpallur vitin 1975 si “viti zero” e duke shfarosur pothuaj një të katërtën e popullsisë së vendit, me synim ngjizjen e “njeriut të ri”. Ajo s”ishte luftë tradicionale mes kulturash apo qytetërimesh të ndryshme, por një luftë masive kundër vetë popullit. Shihet pra se krimet komuniste nuk u përqendruan në një moment të vetëm dramatik: ato u shpërndanë në disa dekada, në kontinente, regjime e kontekste të ndryshme, pothuaj të gjitha jashtë vetë Perëndimit. Si rezultat, ato krime, sado masive, s’mundën të formonin një mishërim të vetëm kolektiv, një imazh aq tmerrues sa Holokausti.

Në ndryshim nga këto, fashizmit, apo më mirë nazizmit si varianti më skajor, s’iu desh kohë e gjatë për të treguar fytyrën e vet të vërtetë, sepse Gjermania u transformua vetëm brenda pak vitesh në një makinë lufte, terrori e gjenocidi. Nazizmi ishte kësisoj i përqendruar në kohë, por ai veproi me një intensitet të paprecedent dhe Holokausti e sanksionoi atë si Arketipin e së Keqes. Dokumentet, fotot, filmimet e dëshmitë janë aq të shumta saqë s’ka nevojë për interpretim: çdo mohim i tyre është mohim i realitetit. Duhet shtuar këtu edhe fakti tjetër i rëndësishëm se fashizmi e nazizmi u mposhtën nga Perëndimi nëpërmjet forcës ushtarake, e ashtu demokracitë perëndimore mundën ta ndërtonin vetë narrativën rreth palës humbëse. Rrjedhimisht, një ideologji mbi të cilën ato kishin triumfuar me gjak, duhej të ishte detyrimisht përfaqësimi i së keqes, madje i më të Keqes. Aleanca e tyre me BRSS dhe “xhaxha Xho” (2) pati padyshim peshën e saj në këtë cilësim.

Mirëpo faktet historike nuk mjaftojnë për të shpjeguar perceptimet morale, prandaj faktori i dytë, madje më kryesor, i ndryshimeve që po diskutojmë, janë rrënjët psikologjike, kulturore e estetike. E vërteta është se kudo në Perëndim simbolet fashiste janë të ndaluara e të nxjerra nga hapësira publike, sepse mishërojne veç racizëm, gjenocid e shkatërrim: s’ka pasur ndonjë svastikë “të butë” apo “me fytyrë njeriu”. Simbolet komuniste përkundrazi, shihen ende me nostalgji në shumë shoqëri që patën fatin e keq të sundoheshin nga regjime të tilla. Ylli i kuq, grushti i ngritur, portretet e revolucionarëve si i kudondodhuri Che Guevara, madje edhe Lenini, ruajnë ende një ngarkesë estetike “idealiste” dhe janë përdorur nga lëvizje të ndryshme çlirimtare, në protesta për kauza progresive, në artin radikal, e në kulturën pop. Ato janë pranuar, janë ripërpunuar dhe shpesh janë romantizuar.

Paraqitja e ndryshme estetike ka ndikuar doemos edhe në emocionet e ngjallura prej simboleve në fjalë, duke bërë që fashizmi të perceptohet si një makineri e ftohtë, çnjerëzore, e madje djallëzore. Por komunizmi shihet si një ëndërr utopike, si një ideal, edhe pse i dështuar, pra në fund të fundit thjesht gabim.

Kemi të bëjmë kësisoj me një nga keqkuptimet më të mëdha të shekullit XX, por me pasoja të pamohueshme në kulturën e shoqërive, jo vetëm perëndimore, por edhe atyre lindore që përpiqen të afrohen e të imitojnë të parat. Këtu hyn padyshim edhe konsiderata e qëllimeve morale të të dy palëve, sepse e majta radikale deklaron se synon barazi, edhe kur dihet se kjo është në kundërshtim me vetë natyrën e njeriut, edhe kur dihet po ashtu se metodat e përdorura kanë çuar pashmangmërisht në terror

Përkundrejt kësaj, e djathta radikale deklaron se synon rend, mbizotërim e pastërti racore, të cilat janë qëllime jo fort etike në vetevete. Dhe është pikërisht qëllimi etik ai që vlerësohet mjaft nga psikologjia perëndimore moderne, nën ndikimin e konsiderueshëm të bazave kristiane të atij qytetërimi, me idealet e barazisë e të kujdesit për të afërmin. Për këtë arsye krimet e komunizmit janë justifikuar e justifikohen si “tragjedi të domosdoshme”, ndërsa krimet e nazizmit shihen si manifestime të një ideologjie djallëzore në vetë thelbin e saj. Përdoret kështu, dashur padashur, një standard emocional e aspak logjik, të cilin e shohim edhe në aspekte të tjera të kulturës së sotme.

Një faktor i tretë i rëndësishëm për diskutimin tonë është edhe roli i institucioneve të arsimit të lartë, universitete e kolegje, në një kohë kur në Perëndim ato mbizotërohen qartësisht nga e majta.

Duhet theksuar megjithatë, se kjo s”ka ardhur për shkak të ndonjë konspiracioni, siç aludohet shpesh nga e djathta, por lidhet me faktin e thjeshtë që universitetet janë konceptuar historikisht si institucione ku inkurajohet mendimi kritik. Ashtu ato tërheqin krejt natyrisht persona të prirur nga teorizimet dhe kritikat ndaj institucioneve e strukturave ekzistuese të pushtetit, jo nga ruajtja e tyre apo e traditës në përgjithësi. Dhe meqë kapitalizmi e demokracia liberale ishin tiparet kryesore të shoqërive perëndimore, në kulturën e tyre akademike u krijua një lloj predispozite: kritika ndaj atyre tipareve u bë normë, ndërsa kritika ndaj komunizmit shpesh shihej si “konservatore”, “reaksionare” ose “nacionaliste”.

Gjithashtu për studiuesit e rinj kapitalizmi është një realitet i përditshëm, për rrjedhojë kritika ndaj tij perceptohet si më e lehtë krahasimisht me komunizmin, të cilin ata e njohin vetëm nga leximet, sado të argumentuara e të detajuara qofshin. Me fjalë të tjera, kur elitat kulturore adoptojnë, pavarësisht nga arsyet, një narrativë të caktuar, kjo s’mund të mos depërtojë pastaj edhe në media, në arte, në arsim e në edukim, pra në vetë mënyrën si formohet opinioni publik.

Më së fundi një faktor i katërt në asimetrinë e perceptimit është fakti se komunizmi s’u shemb në mënyrë dramatike si nazizmi:

nëse ky pati pamjen e një fortese të rrethuar që u mor me plot gjak e sakrifica, rënia e të parit ishte më tepër si ajo e një kalaje prej rëre. Nuk pati rrjedhimisht as gjyqe spektakolare ndërkombëtare, as filmime të kryera nga ushtritë çlirimtare aleate që tregonin kampet e zbrazura e kapicat e kufomave në to, e as rrëfime rrënqethëse të mbledhura aty për aty nga moritë e gazetarëve. Përkundrazi, zbulimi i krimeve komuniste, edhe pse në mjaft raste shumë më rrënqethëse se ato naziste, ndodhi gradualisht, në vite e dekada: ndërsa kampet shfarosëse të punës hapeshin për t’u harruar sakaq, arkivat mbylleshin dhe dokumentet asgjësoheshin, qoftë edhe pjesërisht. Dhe regjimet e reja, duke nxituar drejt reformimit, apo “reformimit”, s’kishin ndonjë dëshirë të madhe të merreshin me të kaluarën

Në këtë mënyrë, mungesa e një momenti të përbashkët kthjelltësie morale e bëri të vështirë konkretizimin e një kujtese të unifikuar të krimeve komuniste. Fakti është se nga pikëpamja strukturore, komunizmi dhe fashizmi janë më të afërt se sa pranohet zakonisht. Të dyja e shndërrojnë partinë në shtet, shtetin në ideologji dhe individin në mjet. Por dallimet e tyre estetike, retorike e emocionale kanë krijuar një iluzion thelbësor: nëse nazizmi ka pamjen e një makinerie shkatërrimi, komunizmi ruan ende atë të një ëndrre të dështuar. Dhe në Perëndim, ëndrrat e dështuara falen më lehtë sesa makineritë e shëmtuara shkatërruese. Kjo mungesë barazpeshimi ka pasoja të thella për legjitimitetin demokratik dhe pluralizmin ideologjik të shoqërive perëndimore.

Kur partitë me prirje të djathta trajtohen a priori si të dyshimta, shqyrtohen vetëm nëpërmjet thjerrëzave të fajit historik, e prej tyre pritet të hedhin e të rihedhin poshtë lidhjet e mohuara prej kohësh, tërësia e politikave të pranuara nga publiku, e ashtuquajtura “dritare e Overton-it” (3) e ka tepër të vështirë të zhvendoset djathtas. Nga ana tjetër, radikalët e krahut të majtë rrallë përballen me ndonjë presion të tillë për të mohuar të kaluarën e tyre totalitare, duke lehtësuar e legjitimuar kësisoj zhvendosjen konstante të diskursit publik drejt të majtës. E thënë ndryshe, e djathta e zhvillon veprimtarinë e saj nën një dyshim të vazhdueshëm, që mbi të majtën pothuaj mungon krejt. Kjo edhe pse shumë të majtë vazhdojnë të përqafojnë ideologji që ishin baza dhe mbështetja e regjimeve më shtypëse, kriminale e gjakatare të shekullit të njëzetë. Kemi pra një paradoks të dukshëm për shoqëritë e ashtuquajtura “të hapura” perëndimore, sepse ato s’i besojnë pothuaj gjysmës së elektoratit të tyre: ndërsa në njërin drejtim ato s’e kanë problem radikalizimin, në drejtimin tjetër deri edhe prirjet e dukshme moderuese i nënshtrohen një vëzhgimi të rreptë. 

Pavarësisht këtyre shkaqeve për trajtim të ndryshëm, fakti është se as Fratelli d'Italia dhe as Rassemblement National nuk mbështesin sot politika fashiste. Këto parti s’e hedhin poshtë kornizën demokratike, ato s’janë autoritare dhe nuk shprehen për ndonjë militarizim të shoqërisë, për shtet korporatist, apo për nacionalizëm radikal. Nga kjo del se vënia në dukje në mënyrë të vazhdueshme, madje do të thosha të pamëshirshme, e zanafillës së tyre fashiste i shërben veç një funksioni politik: bllokimit të ringjalljes së disa ideve që deri vonë, ishin të pranuara gjerësisht. Kështu p.sh. dihet që politikat e përqendruara në forcimin e sovranitetit kombëtar, në përparësinë e qytetarëve vendas ndaj të sapoardhurve në politikat sociale ose të imigracionit, në mbrojtjen e traditave e të kulturës kombëtare, apo në njëfarë skepticizmi të kujdesshëm ndaj institucioneve mbikombëtare, kanë qenë dikur pozicione jo vetëm të pranueshme, por edhe krejt normale. Një ilustrim i mirë këtu janë politikat e imigracionit të kontrolluar, deri para pak vitesh parim themelor i sindikalizmit, pra kauzë e krahut të majtë. Dhe kjo jo për shkak të ndonjë parimi të stërholluar ideologjik, por thjesht si pasqyrim i ligjit themelor ekonomik të kërkesës dhe ofertës: kur një numër i madh personash konkurojnë për të njëjtat vende pune, punëdhënësit mund t’i ulin pagat, gjë që është ëndrra e çdo kapitalisti. Ose ndryshe, sa më shumë imigrantë të vërshojnë në tregun e punës, aq më të ulëta rezultojnë pagat e aq më të larta fitimet e korporatave.

Duhet shtuar këtu edhe një faktor tjetër: ai demografik, që largon gjasat e një radikalizimi të djathtë, e rrjedhimisht i bën edhe më absurde dyshimet mbi këtë anë të spektrit politik. Kjo sepse përmbysjet e mëdha revolucionare kanë pasur parakusht kryesor moshën e re të shoqërive përkatëse: kjo është vërejtur në lëvizjen e Reformës në Gjermani(fillimi i shek. XVI), po ashtu në revolucionin frëng (fundi i shek. XVIII) e sidomos në atë rus (fillimi i shek XX). E ngjashme ishte edhe Italia e vitit 1922 dhe Gjermania e vitit 1933, me rolin tepër të madh të të rinjve në lëvizjet përkatëse fashiste e naziste. Kulti dhe himnizimi i të rinjve, që u përqafua me forcë nga fashistët, në kundërshtim me establishmentin konservator, ishte pra shenjues i rolit tepër të madh të rinisë në ato lëvizje. Dhe për të njëjtën arsye duket po aq e pamundur që radikalizmi i djathtë të bëhet përsëri një forcë e fuqishme revolucionare në Perëndim, kur mosha mediane në shumicën e shoqërive europiane është mbi 40 vjeç, e madje mbi 45 në Gjermani. Këtë e ka kuptuar prej kohësh edhe e majta, me braktisjen e hapur të klasës punëtore të bardhë si subjekt revolucionar potencial, pasi një popullsi në plakje s’e përmbush dot kurrsesi atë rol.

Potenciali më i madh revolucionar sot, në këtë kuptim demografik, qëndron tek popullsia myslimane, mosha mesatare e së cilës në Europë është gati 11 vjet më e re se e jomyslimanëve, një fakt që mund të shpjegojë pjesërisht aleancat e shpeshta ndërmjet islamistëve dhe së majtës. Dhe sado ekstreme të jenë pikëpamjet e Islamit Politik, propaganda e majtë është e angazhuar fort t’i minimizojë ose injorojë ato, ashtu siç vepron edhe me riklasifikimin e pikëpamjeve politike, dikur të zakonshme, si "e djathtë radikale". Përftohet kësisoj një përmbysje e çuditshme në vizionin politik të Perëndimit, sepse koncepte që dikur merreshin si të mirëqena, konsiderohen reaksionare ose ekstremiste. Në të njëjtën kohë, ide që janë vërtet radikale, si ato të kufinjve të hapur apo të vetidentifikimit gjinor, trajtohen si logjikë e shëndoshë morale.

Këto pozicione përputhen saktë me përkufizimin konvencional të radikalizmit, sepse ato ishin pothuajse inekzistente vetëm dhjetë vjet më parë. Dhe jo vetëm kaq, por ato janë radikale edhe në përmbajtjen e tyre: gjatë tërë historisë njerëzore organizimet politike dhe shtetet, kanë qenë instrumente të avancimit të interesave etnike, kulturore e sociale të shumicës së popullsive përkatëse. Përkundrejt kësaj, ajo që po ndodh në Perëndimin e sotëm, pra jetësimi i politikave që privilegjojnë interesat e pakicave ose të grupeve të huaja etnike e kulturore në kurriz të shumicës, është pa precedent, e për pasojë thellësisht radikale:

nëse tradita normale e historisë njerëzore shihet tani si shenjues i "të djathtës ekstreme", rezulton që shumica e popujve, në shumicën e kohërave dhe vendeve, mund të karakterizohen, në mënyrë absurde, si të djathtë të tillë

Të gjitha këto prirje kanë krijuar për pasojë një hapësirë që mund të zgjerohet vetëm majtas: nga e djathta e moderuar pritet natyrshëm shmangja e bashkëpunimit me ata që janë më djathtas tyre, pavarësisht nga forca e tyre elektorale e arritur me mjete krejt demokratike, pra legjitime. Por partitë e krahut të majtë s’kanë asnjë detyrim të tillë: ato mund të formojnë, dhe shpesh e bëjnë, aleanca me lëvizje që janë qartësisht edhe më majtas. Na rezulton kësisoj një tolerancë krejt asimetrike, me disavantazh strukturor (ose më mirë karantinë politike) për të djathtën e qendrës, që mund të ndihmojë në shpjegimin e natyrës së pabalancuar të diskursit politik europian, por edhe atij amerikan. Nëse shoqëritë perëndimore duan të krijojnë një kulturë me standarde të qarta morale, duhet të pranojnë diçka fare të thjeshtë, por të vështirë për t’u thënë hapur: krimi politik s’matet me idealet dhe qëllimet (apo pretekstet) e shpallura, por me pasojat e tij, dhe totalitarizmi s’bëhet më i butë vetëm sepse e artikulon veten me fjalë fisnike.

Ajo që i bën shoqëritë e lira vërtet të vlefshme s’është vetëm dënimi i fashizmit e nazizmit, por hedhja poshtë e çdo projekti politik që mohon njeriun si individ dhe e shndërron në material ndërtimi për utopi të çdo krahu qofshin. Duhet braktisur pra romantizimi i revolucionit, i Che Guevarës, Leninit e Maos, duhet të studiohet komunizmi me të njëjtin seriozitet e të njëjtin realizëm moral si nazizmi, duhet të pranohet se e majta radikale s’është aspak e imunizuar nga tirania dhe duhet të ndërtohet një edukim që nuk lë hapësirë relativizimi. Vetëm kështu mund të krijohet një kulturë politike që i sheh krimet e komunizmit dhe të nazizmit jo si pasqyra ideologjike, por si paralajmërime njerëzore. Sa thamë më sipër qëndrojnë, pavarësisht nga efekti i autoritarizmit që po shfaqet sot nga Trump, me gjuhën e forcës, me dhunën ndaj imigrantëve, me anatemimet e çdo kundërshtari dhe dëmin përkatës në diskursin politik, që do të vazhdojë edhe për shumë vite pas tij, nëse do të mund të kapërcehet ndonjëherë. Por kjo sigurisht është një çështje tjetër që del jashtë kornizës së këtij shkrimi.

======================

(1) Sipas klasifikimit mbizotërues, megjithë ekzistencën e një teze tjetër sipas së cilës “fashizmi është i majtë”, të përhapur në masë vitet e fundit në Shtetet e Bashkuara e në Europë, kryesisht për arsye politike.

(2) Në anglisht “Uncle Joe”, nofka popullore përkëdhelëse për Stalinin asokohe.

(3) Në anglisht “Overton window” sipas emrit të studiuesit amerikan Joseph Overton (1960-2003) që futi këtë koncept në shkencat politike.

Falenderojmë z. Nasto për shkrimin e dërguar në ResPublica