Data sot është 31-10-2014, ora 16:27

Author Bios

Blogs by this author:

  • U bënë ditë tanimë që flitet (jo vetëm në rrjetet sociale, por edhe në faqet e gazetave online) për vëllain e ministres së Kulturës, të cilit i është dhënë e drejta të vërë në skenën e Teatrit Kombëtar gjatë vitit të ardhshëm dramën e Peter Vaisse-it, “Vrasja e Jean-Paul Marat-it”. Fillimisht, ky lajm nuk pati ndonjë jehonë kushedi se çfarë. U ndien veç ca zëra, që ngjanin për arsye nga më të ndryshmet (kryesisht politike) të interesuar të bënin zhurmë e të ngrinin pluhur, por duke qenë se këta zëra mbetën të pareplikuar, erdhi puna që u krijua një si ortek. Dhe ja ku jemi në situatën, ku ministrja na qenka vënë me shpatulla pas murit, ngaqë – kështu mund të jepet lajmi në formën e një resume-je – “i paska dhënë hapësirë, mundësi e para vëllait të vet”. Shpesh, teksa nënvizohet kjo gjë, nuk thuhet fare kush është vëllai i ministres. Por edhe kur thuhet, thjesht përmendet emri, dhe menjëherë më pas jepet, apo lihet të nënkuptohet, “i vetmi” atribut i tij në këtë botë: është vëllai i ministres. Dhe fill pas kësaj lëshohet britma: Ky është nepotizëm!

    Më duhet të pranoj, se unë nuk jam në gjendje të vlerësoj vendimin që është marrë për të vënë në skenë “Vrasjen e Marat-it”. Këtë të fundit nuk e njoh si vepër. Përveç kësaj, nuk njoh as projektin e Arben Kumbaros, mënyrën pra se si do ta vërë në skenë, aktorët që do të përfshijë në këtë inskenim, etj. Por edhe sikur të njihja sa më sipër, prapëseprapë nuk do të kisha kompetencën për të dhënë një mendim timin. Një mendim timin do ta kisha (siç e kam, ngaqë vetë Kumbaro më ka folur prej vitesh, e në mënyrë të hareshme, për këtë projekt të tijin), por ai mendim nuk do të kish rëndësi. Ka të tjerë që këto punë i njohin më mirë se unë. Ashtu siç ka të tjerë që, ndonëse kanë ekspertizën dhe kompetencën e duhur, vendimet i marrin mbi kritere jo profesionale. E në këtë mes, edhe vendimi për të vënë në skenë “Vrasjen e Marat-it” mund të jetë i kritikueshëm, apo i gabuar. Mirëpo askush nuk ka ecur kësaj ane. Askush pra nuk ka ngritur dyshime mbi projektin. Prandaj, nuk është këtu çështja. Çështja është te “ministrja që ka favorizuar vëllain e vet”.

    Po e them qysh në fillim, se kjo, në kundërshtim me atë që duket, është edhe një zhurmë që ka për pasojë, në mos për qëllim, të relativizojë (e jo të denoncojë) qindra gjeste e sjellje të shëmtuara nepotike që janë raportuar në vijimësi, e me shumë të drejtë, prej medias. Është një zhurmë pra që rreket të na thotë nëpërmjet nënkuptimesh, se “është normale kjo gjë, është normale që një njeri me pushtet të vrasë mendjen si t’u japë një dorë të vetëve”. Mirëpo, kjo nuk është hiç normale. Përkundrazi, është një nga gjërat më skandaloze nëse një njeriu me pushtet i punon truri veç si e si të ndihmojë e favorizojë të vetët. Dhe ne nuk duhet të reshtim së denoncuari praktikat nepotike. Mirëpo, rasti “Kumbaro” nuk është ai i duhuri për të ilustruar dukurinë në fjalë. Përkundrazi, janë të gjitha gjasat që rasti “Kumbaro” të jetë një scoop i ngritur mbi asgjënë.

    Dhe merret vesh pse. Arben Kumbaro nuk është vëllai i ministres. Arben Kumbaro është Arben Kumbaro, regjisor i njohur i Teatrit tonë. Thënë me fjalë të tjera, është një njeri që ia ka kushtuar teatrit tërë jetën e deritashme (duke përjashtuar një parantezë 3-4-vjeçare si drejtor në Ministrinë e Kulturës, gjë që përbën të vetmen “njollë” në karrierën e tij artistike), ia ka kushtuar jetën këtij profesioni a pasioni që, në një vend si Shqipëria, nuk të jep gjë prej gjëje. Dhe janë fare pak ata që, si ai, kanë pasur çmendurinë të mos i kthejnë shpinën teatrit, kanë pasur çmendurinë të punojnë e të krijojnë veç për një grusht shqiptarësh qibarë e buzëhollë që ende nuk kanë harruar të ngazëllehen përballë një afisheje me mbishkrimin që fillon me fjalët “Së shpejti, në Teatrin Kombëtar do të shfaqet drama/komedia …”. Duhet të jenë njimend shumë të paktë ata shqiptarë që e dinë se ku bie dera e Teatrit. Ndryshe, do ta kishin ditur se kush është Arben Kumbaro, do ta kishin ditur se ai nuk merr frymë në këtë botë si vëllai i ministres, duhej ta kishin ditur se ai është tanimë pjesë e historisë së teatrit shqiptar. Është ai që ka vënë në skenë dramat “Për një fjalë goje” të Nathalie Sarraute-it, “Rrëshajat” e David Edgar-it, “Franku V” i Durrenmatt-it, etj., dhe nuk teprohet po të thuhet se këto inskenime vlejnë më shumë se bëmat e gjysmës së kolegëve të motrës së tij ministre dhe se, pa to, kronika e historia e teatrit shqiptar do të ish, në mos më e varfër, dobare me më pak klas. E prandaj, është një insinuatë e ligë ta interpretosh vendimin për të vënë në skenë “Vrasjen e Marat-it” si një dhuratë që motra ministre ia bën vëllait regjisor. Do të ishte njësoj – po mbetem në lëmin e teatrit – sikur një rol që i jepet Robert Ndrenikës, Yllka Mujos, Ndriçim Xhepës a Timo Fllokos të shpjegohej me rrethana e me lidhje të natyrës joprofesionale.

    Kush është i prirur të shohë një qokë te çdo gjest publik, mund ta marrë edhe këtë shkrim për të tillë, ngaqë autorin e këtyre radhëve e lidh një miqësi e vjetër me Arben Kumbaron. Mirëpo, kjo miqësi ekziston edhe (sidomos) për shkak të asaj që ai ka bërë, e ka ditur të bëjë, në teatër. Është një miqësi që ekziston përpara se të merrja vesh se Arben Kumbaro ka një motër, e pa e ditur se një ditë prej ditësh ajo do të bëhej ministre e Republikës. Një ministre e zonja, në fakt, dhe në këtë pikë (teksa jemi duke u marrë me “derivativa” familjare) ma ka qejfi të them se nuk mund të ishte ndryshe motra e Arben Kumbaros.

    "Shqip"

  • Vizita e Papë Françeskut në Tiranë ish e natyrës politiko-pastorale, por doli të ishte edhe një operacion i shkëlqyer marketingu. Me fjalë të tjera, Shqipëria doli nga kjo histori me një imazh të përmirësuar në arenën ndërkombëtare. Mediat e botës kish kohë që flisnin për këtë ngjarje, dhe e gjithë kjo vëmendje për mirë, merret vesh, nuk vinte për merita lokale, por vinte prej ndikimit që ushtron Papa i Romës, apo edhe ky Papë në veçanti, në botën e sotme. E vetmja meritë lokale mund të lidhet me suksesin e kësaj vizite. Dhe me sukses kam parasysh që çdo gjë shkoi si në vaj. “Show’ doli për bukuri. Masat e marra ishin të frytshme, e me këtë mund të thuhet se shtrëngimet e kufizimet e imponuara ditën e djeshme prej forcave të sigurisë, duke krijuar me siguri siklete të shumta për mijëra njerëz që kanë dashur të lëvizin, ishin një mundim që nuk vajti dëm. Imazhi i vendit ka fituar edhe për këtë arsye.

    ***

    Për herë të parë më kanë zënë sytë (apo e kam gabim?) një pritje shtetërore. Në ndryshim nga raste të mëparshme, kjo vizitë nuk u përdor nga krahu i mazhorancës. Nuk pamë që Kryeministri Rama të demonstronte vend e pa vend se ish ai që ish strumbullari. Po të donte mund ta bënte këtë gjë, siç kanë bërë paraardhës të tij, por nuk e bëri. Të gjithë shtetarët ishin të përfshirë, dhe secili syresh e pushtoi skenën një copë herë. Në çdo pritje shihje pranë e pranë njerëz të mazhorancës e të opozitës, krerë institucionesh që janë zgjedhur nga pushteti i sotëm e krerë institucionesh të tjera të zgjedhur nga pushteti i shkuar, kryeministra e ish-kryeministra, presidentë e ish-presidentë. Dhe si një ilustrim më konkret i këtij mentaliteti e qasjeje të re, më erdhi një deklaratë e ministres së Kulturës, Mirela Kumbaro. Pardje, ajo u dëgjua të falënderonte me zë të plotë e faqe botës Bashkinë e Tiranës, që i përket opozitës, për bashkëpunimin që kish ofruar gjatë javëve të fundit. Nuk kish ndodhur më parë një gjë e tillë. Opozita jo vetëm nuk është falënderuar për kontributin, por as nuk është lejuar të kontribuojë.

    ***

    Në një raportim të një gazete ndërkombëtare që i bëhej vizitës së kreut të Vatikanit në Shqipëri thuhej që ai të kish thënë se “po e bënte këtë udhëtim në Shqipëri, ngaqë atje ia kanë dalë mbanë të ngrenë një qeveri të unitetit kombëtar midis myslimanëve, ortodoksëve e katolikëve”. Gazeta në fjalë e kish futur brenda thonjëzave këtë qëndrim të Papës, gjë që do të thotë, sipas një rregulli të pranuar nga të gjithë gazetarët e studiuesit e botës, se nuk bëhet fjalë për ndonjë perifrazim; përkundrazi, bëhet fjalë për një citim germë për germë që i bëhet atij.

    U vura të kërkoja një burim të dytë mediatik që t’i bënte jehonë së njëjtës deklaratë, e kështu të verifikoja saktësinë e këtij mesazhi që, parë me sytë tanë, është disi i pakuptimtë. Nuk hoqa shumë për të gjetur shkrime të tjera, në të cilët raportohej e njëjta gjë. Dhe zbulova se bëhej fjalë për një deklaratë që Papa e kish dhënë në gusht, teksa kish folur lidhur me vizitën që kish planifikuar të bënte në vendin e shqipeve. Dhe kështu i bie që ndihmësit e tij, në përpjekje për ta përgatitur këtë vizitë, i kanë nënvizuar faktin se në përbërje të kabinetit aktual të Këshillit të Ministrave ka njerëz me fe të ndryshme, dhe se ky fakt është një gjë pa precedent, apo me precedentë të rrallë, në historinë e Shqipërisë.

    Merret vesh se ia kanë dramatizuar kot më kot historinë e Shqipërisë. Kjo e fundit është dramatike sa të duash, por jo për shkak të feve. Pastaj, për sa i takon përbërjes shumëfetare të qeverisë, kjo është një dukuri e qëmotshme këtyre anëve. Një prirje e tillë është verifikuar qysh në krye të herës, qysh në krijimin e qeverisë së parë që ka përuruar historinë shtetërore të Shqipërisë. Të kuptohemi, nuk është se ministrat e qeverive tona qysh prej vitit 1912 kanë qenë mirëfilltazi myslimanë e të krishterë (ministrat besimtarë gjatë 100 viteve të fundit numërohen me gishtat e dorës). Ata kanë qenë rëndom ateistë e agnostikë, e që të gjithë, pa asnjë përjashtim, me formim laik. Kështu që fraza e Papës mbi “qeverinë e unitetit ndërfetar” ishte krejt e paqëlluar.

    ***

    Vizitën e Papë Françeskut e ndoqa nga ekrani i Rai Uno-s. Pamjet ishin të njëjta me ato që përcillnin televizionet tona kombëtare, por këto të fundit nuk të bëhej t’i ndiqje, o ngaqë ishin bërë pjesë e axhendës politike të Tiranës, o ngaqë ishin bërë pjesë e axhendës pastorale të Papës. Media shqiptare, si gjithnjë në rrethana të tilla historike, ishte në pikën më të ulët të misionit të vet. Ajo ish bërë e tëra njësh me festën, dhe çdo raportim kish lidhje veç me përmasën festive të ngjarjes. Çdo gazetar ishte shndërruar në besimtar, pelegrin, tek-tuk prift, gjë që dukej, në mos tjetër, tek ekstaza, mes së cilës raportonin e te gara a zelli për ta trajtuar Papën si një emërtesë qiellore (Ati i Shenjtë, mëkëmbësi i Zotit në Tokë etj), e jo si një bartës e ushtrues të funksioneve tokësore; harruan për nja dhjetë orë të mira të thoshin se ai ishte Mario Bergoglio, Ipeshkëvi i Romës, kreu i kishës katolike, apo kreu i shtetit të Vatikanit. E të binte në sy se të gjitha televizionet e raportonin live këtë vizitë, gjë vërtet e pakuptueshme, të paktën në një vështrim komercial, që në rrethana të tjera është vështrimi i vetëm që kanë pronarët e mediave tona. Si është e mundur vallë që të gjitha televizionet bënin të njëjtën gjë dhe asnjë televizion nuk i çau kryet e veta për atë pjesë të audiencës që, për një arsye a një tjetër, donte të ndiqte ndonjë gjë tjetër? E vërteta është se Rai Uno nuk ndryshonte shumë nga televizionet shqiptare në harkun e atyre dy orëve të Meshës në sheshin ‘Nënë Tereza’ të Tiranës. Por kjo ndodh ngaqë Rai është një televizion publik, dhe në këtë kuadër i ka dhënë dum punës që, në respekt të besimtarëve katolikë, të ungjillëzohet e të ungjillëzojë nja dy orë në javë. Përveç kësaj, tonet e Rai-t gjatë raportimit në raste të tilla janë më shumë gazetareske sesa fetare. E pastaj, reporterët e Rai-t në një rrethanë të tillë janë të specializuar për të bërë atë punë. Dhe e bëjnë “pa ndonjë bujë”.

    ***

    Meqë jemi këtu, po e mbyll shkrimin me një anekdotë të treguar në një kronikë mbi Nënë Terezën në fund të transmetimit të Rai Uno-s nga Tirana. Në një moment kur Nënë Tereza ishte përkulur mbi një të sëmurë me lebër, dhe po i ledhatonte fytyrën e kraharorin kockë e lëkurë, një gazetar që ishte aty pranë mbetet syshqyer përballë kësaj pamjeje. Plot frikë se murgesha e famshme mund të kish marrë infeksion nga ai i sëmurë, ai i afrohet asaj duke mbajtur një distancë sigurie, dhe i thotë: “Unë nuk do ta prekja atë lebroz edhe sikur të më jepnin një milion dollarë”. Dhe përgjigjja e Nënë Terezës ishte nga ato që të mbetet në mendje: “As unë nuk do ta prekja për një milion dollarë”.

    "Shqip"

  • Gazeta Shqip ka publikuar një pasazh nga libri më i fundit i autorit Mustafa Nano me titullin ‘Pax albanica’. Është një pasazh që ka të bëjë me udhëtarin e famshëm osman të shekullit XVII, që jo vetëm ka shkelur në viset shqiptare, por edhe ka lënë shënime të shumta mbi përshtypjet që i kanë lënë shqiptarët. Po e publikojmë dhe në respublica këtë pasazh:

     

    Evliya Çelebi-u s’ka lënë qoshe të perandorisë e të botës pa shkelur (e prandaj veten e quan ‘the world traveller Evliya’). Ka qenë kudo, në Mekë e Medinë, në Egjipt, në Anadoll, në Rumeli, e deri në Austri e Holandë dhe të bën përshtypje që konin e vëzhgimit, ashtu si dhe mendjen tek-tuk, e ka të hapur, sido që të shumtën e kohës nuk harron të mbajë qëndrimet e veta prej osmani. Siç është rasti, kur thotë: “[Në Vjenë] burrat e gratë nuk i fshihen njëri-tjetrit. [Madje] gratë s’e kanë për gjë të ulen e të çaprashitin me ne otomanët dhe burrat as që thonë ndonjë fjalë përballë kësaj situate, por thjesht bëjnë mënjanë apo largohen tutje. Dhe kjo gjë nuk quhet e turpshme. Arsyeja është se në të gjithë botën e krishterë, janë gratë që kanë komandën, dhe ato sillen në këtë mënyrë të pahijshme qysh nga kohët e virgjëreshës Mari”.

    Disa studiues i konsiderojnë kujtimet e tij si shënime dosido në planin stilistik dhe disa të tjerëve nuk u pëlqen fantazia tepër e harlisur që ai shtie në punë për të bërë përshkrimin e shumë ngjarjeve e rrethanave, gjë që e nxjerr si një udhëtar të çakërdisur. Në të vërtetë, ka plot raste që në librin e tij të udhëtimeve, “Seyahâtnâme”, nuk merret vesh ku mbaron realiteti e ku fillon fantazia. Fjala vjen në një fshat të Bullgarisë, Çalik-kavak, ai sheh një grua plot xhinde, me flokët të shpupuritur, që bën magjira të çuditshme. E sheh me sytë e vet, teksa merr hi nga zjarri i shuar i shtëpisë ku kish bujtur Çelebi-u me suitën e tij, dhe i rrethuar nga një gjysmë duzine fëmijësh cullakë, në prani të këtyre të fundit, me dorën e mbushur me hi zë të fërkojë piçkën e vet, dhe më tej, hirit që i mbetet në dorë i fryn me të gjithë forcën e mushkërive. Ajo që ndodh, e lë pa gojë Çelebi-un dhe njerëzit që e shoqërojnë. Fëmijët shndërrohen në zogj, ndërsa ajo vetë në një pulë, dhe ashtu dalin jashtë, në oborr, derisa vjen dikush që u pshurr “zogjve”, dhe në momentin që mbi ta bien stërpika urine, që të gjithë rimarrin format e tyre humane.

    Flet me dashuri për shqiptarët, të cilët i has kudo nëpër Ballkan, deri edhe në More, sidomos në More. Origjinën e tyre e lidh me tribunë arabe të Kurashit në Mekë, dhe ky është një pohim që nuk të lë indiferent, pasi nga një familje, a klan i kësaj tribuje ka origjinën dhe Muhameti, Profeti. Dhe për të arritur në këtë përfundim, i bie nga një rrugë ca si shumë e shkurtër. Janë disa fjalë të gjuhës shqipe që e bëjnë ta shquajë këtë lidhje, mes të cilave është fjala ‘arnaut’, që në turqisht bën ‘arnavud’ e që në persisht bën ‘arnabud’, me kuptimin ‘turpi mos i zëntë’. Ai e ka gjetur shpjegimin, sidoqoftë: shqiptarët me origjinë mekane janë nakatosur më pas me italianë e frankë dhe gjatë kalifatit të Omarit, gjuha e tyre, që ata e flasin “në mënyrë të përunjur dhe të butë” (“humbly and gently”) mori këtë formë që ka, d.m.th. diçka midis arabishtes dhe frankishtes. Etimologjinë e emrit të Kurveleshit e lidh me këtë origjinë të shqiptarëve. “Quryelesh”, hamendëson ai se ka qenë emri fillimisht, dhe prej këtu shkohet kollaj te tribuja e famshme “Quraysh”. Ai na bën me dije se shqiptarët që ka takuar e dinin këtë gjë dhe mburreshin.

    Në këtë mes, të befason duke rrëfyer një ngjarje, së cilës nuk i është referuar pothuaj askush deri më sot. Ndoshta ngaqë ka lidhje me legjendat e jo me historinë. Ai flet për një mauzoleum, në rrethinat e Elbasanit, në nderim të një arabi me emrin Jabal-i Alhama, i cili ka qenë bashkëkohës e bashkëluftëtar i Profetit Muhamet, e që në një rrethanë të caktuar na qenka bërë paraardhësi i sojit të shqiptarëve; medemek shqiptari i parë, i pari fare, në këtë botë; një lloj Adami (Ademi) i shqiptarëve. Ai ishte nga tribuja “Quraysh”. Ishte një gazí shumë trim, që “i bëri dhuratë profetit shumë kokë e gjuhë të prera armiqsh”. Gjatë kalifatit të Omarit qëlloi që – nuk dihet nëse me apo pa dashje – i nxori një sy një sheiku arab, i cili, me syrin e vet në pëllëmbë të dorës, shkoi te kalifi, dhe i tha: “Omar, është e drejta ime mbi bazën e ligjit të Profetit që t’i marr një sy Jabal-i Alhama-s”. Dhe u vendos që, mbi bazën e ajetit kuranik që thotë se “një jetë për një jetë, një sy për një sy …”, të bëhej ashtu si kërkoi sheiku. Jabal-i nuk donte të mbetej me një sy, prandaj ia mbathi tok me njerëzit e klanit të tij, dhe e mbajti frymën te Perandori i Bizantit, Herakli. Herakli është i njëjti perandor, të cilit, kështu thotë tradita myslimane, Profeti Muhamet i ka dërguar një letër (e njëjta letër i është dërguar dhe të parit të Egjiptit, të Etiopisë e të Persisë), ku e fton që t’i nënshtrohet atij, e të kthehet në fenë islame. Bernard Lewis thotë në librin e tij “Islami e Perëndimi”, se këto letra, sipas kritikës moderne, madje edhe sipas shumë studiuesve myslimanë, nuk janë autentike.

    Herakli e lejoi të jetonte në Progonat e Dukat. Kështu, Jabal-i Alhama erdhi këtyre anëve deri atëmot të pabanuara dhe këtu zë fill familja shqiptare. Duke qenë se këto vise ishin nën hyqmin e frengjëve (“under Spanish rule”, thotë ai saktësisht), në harkun e një kohe të shkurtër u krijua gjuha shqiptare, që në thelb është një përzierje frëngo-arabe. Dhe kjo familje me kalimin e kohës u përhap në të gjithë Shqipërinë, në Vlorë, në Berat, në Elbasan, në Shkodër etj. Përrallë e lezetshme apo jo?

    Çelebi-u bën një vizitë edhe në Shkodër, ndalet ca më shumë tek e folmja e tyre dhe krahas fjalëve buk (bukë), uy (ujë), mish, dele, pulë apo numrave që i ka transliteruar në mënyrë të saktë, pasi në përkthimin anglisht kanë ardhur në formën që njohim ne sot (‘nand’ për ‘nëntë’ dhe ‘dhet’ për ‘dhjetë’), ka mbajtur shënim dhe shprehje jo fort të hijshme të jetës së përditshme, si “mos ha mut”, tikifshan tam (të qifsha t’tam), tikifshan byth (të qifsha në bythë), të pjerdhsha në hundë (ekziston sot kjo shprehje në Shkodër?) etj.

    Por shqiptarët i përshkruan dhe si njerëz të dhënë shumë pas jetës së qejfit e pas argëtimeve, të cilat ai nuk i sheh me sy të mirë, por nuk mund të mos i mbajë shënim në emër të ndjenjës së detyrës së kronikanit. Ai flet për argëtime kolektive homofilike, të cilat i evidenton si mënyrë jetese në shumë vende të Shqipërisë. Në Europën e krishterë sheh kudo që “the women are in charge" (në komandë janë gratë), e që deri edhe perandori habsburgas i hap rrugën një gruaje, ndërsa në disa vise të Shqipërisë ai sheh shumë homoseksualë. “Gjirokastritët”, thotë, “kanë një zakon të keq; në raste dasmash apo [festash fetare], ata pispillosen me xhinglat më të mira që kanë, dhe jepen pas pijeve alkoolike; djemtë kapen dorë më dorë me dashnorët e tyre, i përqafojnë fort, dhe vallëzojnë së toku në stilin e të krishterëve; kjo që bëjnë ata është një gjë shumë e prapë, pasi është rit i të pafeve; por ky është zakoni i tyre, e ne nuk mund të mos e themi”.

    Në Elbasan, të cilin e përshkruan si të ishte një kopsht i parajsës apo më tej si “nusja e Shqipërisë në Rumeli”, e më potershëm akoma, si “nusja e botës”, i kanë bërë përshtypje shumë gjëra. Çelebi-u ka bredhur botën, por si zor të gjesh një vend a një qytet tjetër, që t’i ketë lënë atë shije të bukur e të magjishme që i ka lënë Elbasani. Edhe Tursun Beu, reporteri i pushtimeve të Sulltan Mehmetit II që e ka vizituar Elbasanin nja dy shekuj përpara Çelebi-ut, nuk e fsheh hiç goditjen që i ka dhënë ai vend “i rrethuar me male të pakalueshme dhe me fushën plot ujë të bollshëm, që ka bërë që tokat e bukës të jenë pjellore e të pasura”.

    Në ditën e pazarit, të dielën, Çelebi-ut ia marrin mendjen turma e madhe që duhet çarë me bërryla, çupat që kanë ardhur nga fshatrat e që kanë fytyrën e një zane a formën e një engjëlli, djemtë e vajzat e këndshme të qytetit, që – ky është kulmi i vlerësimit; një mysliman që thotë këtë e çon veten në kufijtë e blasfemisë – “bien në sy për bukurinë e hijeshinë e tyre dhe për tiparet e tyre pothuaj hashemite (‘hashemit’ do të thotë ‘që e ka prejardhjen nga Hashimi, stërgjysh i profetit Muhamet’)”. “Dyert e shtëpive [atje] janë të hapura ditë e natë; për ta është turp të jenë pa miq në shtëpi, e të hanë veç në prani të shërbyesve; ata nuk japin shenja se e bëjnë për të madhe edhe nëse dikush u jepet në derë natën vonë, me shpurën e vet e me kuaj”, thotë. Dhe vijon: “Në shumë dyer vilash e sarajesh, në pjesën e sipërme, janë shkruar në arabisht vargje të tilla, si ‘Dita jote është e bekuar nga kamja e lavdia / porta e shtëpisë tënde është e hapur për cilindo që ka nevojë’ apo ‘Nderin e shtëpisë e ka në dorë i zoti i saj / ndërsa nderi i të zotit matet me bujarinë e tij’”.

    Ai flet më poshtë edhe për një si park jashtë qytetit, që “nuk gjendet as në Turqi, as në Arabi e as në Persi”, e që ai e quan ‘Buzurg Seng’ (Shkëmbi i madh). Dhe në këtë pikë, ai i lë mënjanë skrupujt osmanë, gati e lëshon veten pas një kërshërie e empatie që e rrëmben dhe përshkruan një skenë idilike mes djemsh që, po të ish piktor, do të kish marrë formën e një dëshmie të rrallë artistike: “Këtu vinë të rinj të panumërt, që nuk e fshehin se u ka rënë në kokë për djem të tjerë, buzët e kuqe të të cilëve janë si trëndafila e qershi. Të parët u këndojnë këngë të dytëve dhe kështu shfaqin ndjenjat e tyre të ëmbla e të trishtuara në një mënyrë të atillë saqë edhe bilbilat, prej admirimit, nuk guxojnë të nxjerrin zërin. Në çdo cep të sheh syri njerëz që bëjnë dashuri, që argëtohen, që pinë e që dehen, me muzikë e këngë e dëfrime të natyrave të tjera ditë e natë …”.

    Ka shumë gjasa që asociimi që i bëhet prej kohësh Elbasanit me tundime e pasione sensuale brenda gjinisë ta ketë burimin te ky rrëfim që Evliya Çelebi-u e bën në librin e tij “Seyahâtnâme”. Por nuk kuptohet pse kjo gjë ka ndodhur veç për Elbasanin. Atij e njëjta pamje i hapet edhe në Gjirokastër (e përmenda më sipër) apo në Berat, banorët e të cilit “tërhiqen në mal apo edhe në ndonjë qoshe të qytetit”, dhe atje “like so many libertines may spend an entire week eating, drinking and carousing” (harxhojnë një javë të tërë mes shthurjes, me të ngrëna, me të pira). Dhe përshkrimin e këtyre situatave e bën në të shumtën e kohës mes një asnjanësie etike që të çudit; në mos, mes një vetëpërfshirjeje emotive që ia komprometon qasjen prej myslimani rigoroz. Ai flet për këtë “shthurje” me tone të hareshme, a thua se i ka ardhur mirë që ata bënin argëtime kësodore dhe se do t’i vinte keq nëse nuk do të kish pasur fatin të ndodhej këtyre anëve, ku më të bukurat e gjërave që sheh kanë qenë, megjithatë, të një natyre krejt tjetër. Elbasanin ai e vizaton – këto i ka veçuar në një studim të vetin edhe Hasan Kaleshi – si “qytetin e poetëve dhe të studiuesve”, ndërsa në Berat i kanë rënë në sy gjashtë kafene, ku mblidhen “poetë, studiues e shkrimtarë të dijshëm, të cilët janë të sjellshëm e elegantë, inteligjentë e të matur, dhe të dhënë më shumë pas gëzimeve të jetës sesa pas fesë”.

    Duhet thënë se Çelebi-u është i pari, por jo i fundit autor që nënvizon qasjen homofilike të shqiptarëve. Dyqind vjet më pas është albanologu Johann Georg von Hahn që ndalet te ky argument. Madje, në librin e tij “Studime shqiptare” ka nja dy-tri faqe me titullin “Dashunia për çunat”. Çelebi-ut i kish rënë në sy më së shumti homoseksualiteti i toskëve (duke përjashtuar Elbasanin), ndërsa Hahn-it, ai i gegëve. “[Në Gegni] dashunia dorike për djem vazhdon ashtu siç e përshkruejnë shkrimtarët e Greqisë së vjetër”, ia bën ai. Një vendas, gegë, që i shpjegonte zakonet shqiptare, i thotë Hahn-it se gegët, në ndryshim nga toskët e osmanllinjtë që i përdorin çunat si gratë e përdala, “kanë ndjenja të pastra si drita e diellit dhe dylberi nderohet si një shenjt; këto ndjenja [për çunat] janë nga më të naltat që ka zemra e njeriut”. Hahn-it i kish bërë përshtypje që toskët “kanë këndue ma fort kangë dashnie femnash”, e që gegët “nuk u këndojnë kangë marrëdhënieve të tyre me seksin femër”. Për më tepër, “feja nuk ushtron ndikim mbi këtë dashuni [të çunave për çunat]; muhamedani dashuron të krishtenin dhe i krishteni muhamedanin; madje ka ndodhë që nji i krishtenë të bahet muhamedan, sepse dylberi muhamedan e vinte këtë konditë”.

    Dëshmitë e Çelebi-ut e të Hahn-it mbi homoseksualitetin e shqiptarëve të zonave të ndryshme në kohë të ndryshme janë bajagi trallisëse kur i ballafaqon me reagimet homofobike në kor në ditët e sotme.

  • Pëllumb Kulla kish ndjekur intervistën e Nexhmije Hoxhës dhënë R. Qafokut dhe të nesërmen kish bërë një shkrim, në të cilin shprehte mosmiratim e zemërim ndaj faktit që ajo thirrej nga gazetarët e, për më tepër, që intervistohej në një mënyrë shumë konfidenciale e empatike. Nuk është hera e parë që Kulla e mban këtë qëndrim. E ka ngritur zërin edhe vite më parë, kur N.Hoxhën e ka intervistuar Rudina Xhunga. Dhe po njësoj, nuk ka gëlltitur dot si gatishmërinë e gazetarëve për ta intervistuar, ashtu dhe qasjen mirëkuptuese gjatë intervistës. Më kujtohet se atëmot kam shkruar dhe unë, por i ngacmuar nga Kulla, jo nga vejusha Hoxha. Jam i ngacmuar edhe sot. Nga Kulla, si gjithnjë.

    Ndërsa N.Hoxha nuk më ngacmon as me protagonizmin e saj, as me qëndrimet që mban. Nuk kam as motivimin më të vogël për t’u shprehur lidhur me qëndrime të saj, sido që për atë vetë kam të njëjtin mendim që ka dhe Pëllumb Kulla. Mos vallë kjo vjen ngaqë unë, në ndryshim nga Kulla, nuk kam qenë i përndjekur gjatë regjimit komunist? Nuk e përjashtoj këtë gjë, por nuk do doja që të ish ky shpjegimi; prandaj prirem për t’i mbushur mendjen vetes se nuk është kështu, e në këto rrethana do doja të kisha qenë njëmend i përndjekur në mënyrë që të kisha mundësi në këto kohë të provoja se emocionet e përvojat personale nuk është e thënë që ta prekin e komprometojnë dispozicionin demokratik. Mirëpo këtë provë nuk kam se si ta jap. Unë veç i përndjekur që s’bëhem dot.

    Dhe me këtë dua të them se me Pëllumb Kullën ndahem të paktën në një pikë. Unë ia njoh Nexhmijes të drejtën të shprehet, ta thotë të vetën, të mbrohet, të përpiqet të justifikojë krimet që ka bërë i shoqi apo – siç besojnë të shumtët – edhe ajo vetë. Dhe mendoj se, nëse nuk do t’ia njihja asaj këtë të drejtë, në thelb nuk do të kisha ndonjë ndryshim të madh prej saj. E di, ajo (supozohet se) ka bërë krime dhe është përgjegjëse për mijëra viktima të regjimit komunist, ndërsa unë, duke qenë se nuk kam qenë në krye të ndonjë regjimi tiranik, supozohet të mos kem bërë ndonjë krim. Por dyshoj se në themel të çdo krimi qëndron mohimi i së drejtës për t’u shprehur e për t’u mbrojtur, që u bëhet atyre që duan të shprehen e të mbrohen, sidomos kur janë në një mënyrë a në një tjetër kundërshtarët tanë.

    Mund të thuhet: “Po ajo, sikur në këtë vend të kish pasur drejtësi, do kish përfunduar me kohë pas hekurave të burgut”. Në fakt nuk do të ishte çudi që do ndodhte kështu. Nuk jam 100% i sigurt se mund të ndodhte, ngaqë Nexhmija nuk ka pasur funksione në hierarkinë e shtetit totalitar, por në një sistem të mirëkopsitur drejtësie, kush e di, edhe mund të dënohej. Mirëpo ky sistem drejtësie tek ne nuk ekziston. Lind pyetja: Kush jemi ne që të zëvendësojmë institucionet e drejtësisë e të vendosim në emër të tyre se kush duhet ta qepë gojën njëherë e mirë e se kush ka të drejtë ta hapë? Po të ish kështu, edhe unë, edhe Pëllumbi, me kutin tonë të drejtësisë, do të kishim rrasur në burg me dhjetëra funksionarë të shtetit postkomunist me akuzën për krime të rënda, si vrasje, plaçkitje, nxitje të përçarjes kombëtare, etj. E ndonjë syresh i ka bërë vendit dëme ku e ku më të mëdha se sa i ka bërë Nexhmija (kur them “Nexhmija”, afërmendsh nuk nënkuptoj “i shoqi”; i shoqi i saj është muhabet më vete). Mirëpo, këta që e kanë hak burgun më shumë se Nexhmija, jo vetëm që flasin e shprehen, por kanë edhe pushtet, aq pushtet sa, po të duan, mund të na heqin të drejtën e shprehjes edhe mua, edhe Pëllumbit.

    Përveç kësaj, unë nuk mendoj se një gazetar kureshtar e serioz bën mirë nëse i thotë ‘jo’ mundësisë për të intervistuar (apo biseduar me) personazhe të tillë. Në këtë pikë, më duhet të pohoj se një nga bisedat më interesante në jetën time gazetareske e kam pasur me Ramiz Alinë, në shtëpinë e këtij të fundit. Të flisje me të ishte si të flisje me historinë, dhe kjo s’kish të bënte me atë si person (nuk më bëri ndonjë përshtypje në këtë drejtim; madje, para takimit kisha një mendim më të mirë për të). Jo, kish të bënte me atë si personazh.

    E njëjta gjë mund të thuhet edhe në rastin në fjalë. Nexhmije Hoxha, është si është, ka bërë çka bërë, është një personazh i historisë së Shqipërisë. Çfarë ajo thotë sot – dhe nuk ka fare rëndësi se çfarë thotë – ka vetvetiu një vlerë dokumentare në të ardhshmen. Dikush mund të ketë arsye t’i quajë qëndrimet e saj gjepura, apo atë vetë të ligë, të neveritshme, apo ku di unë, por ky fakt nuk e zbeh forcën dokumentare të asaj që ajo thotë. Sidomos në këtë moshë që ka. Sidomos kur të gjithë mendojnë se mendjen vijon ta ketë qiqër. Ne të sotmit as që kemi mall t’ia shohim surratin, por pasardhësit tanë (të mijtë më shumë se sa ata të Pëllumbit) do të jenë të ftohtë, e do ta shohin një intervistë që Nexhmijes i është marrë sot si një gjë të rëndësishme të arkivave televizive. Ashtu siç do të shihnim ne të sotmit një gjurmë dokumentare që ka të bëjë me, fjala vjen, Esat Pashë Toptanin, s’ka gjë se të gjithë bien dakord se ka qenë një nga politikanët më të paskrupullt që ka nxjerrë ky vend (i shoqi i Nexhmijes ka qenë ndoshta më i paskrupullt).

    Vijmë te çështja tjetër, te mënyra se si është intervistuar Nexhmija. Këtu pajtohem me Pëllumb Kullën. Vetëm se unë di një gjë që Pëllumbi nuk e di (ngaqë ai është larg, në SHBA). Po, është e vërtetë, edhe Xhunga, edhe Qafoku i kanë ardhur pas midesë Nexhmijes, por duhet thënë se në rrethana të tilla nuk hyn domosdoshmërisht në lojë simpatia personale. Rëndom ndodh që, nëse nuk premtohet e demonstrohet kjo dashamirësi, intervista refuzohet. Dhe gazetarët, për të mos e djegur këtë shans për të intervistuar një personazh historik, bien dakord të “sillen mirë”. Me një fjalë, nuk e pyesin e nuk e fusin në binarët ku duan ata, por e lënë të flasë e të ecë në binarët që do ajo. Kjo nuk është fort gazetareske. Por mbetet gjithsesi me rëndësi në planin e dokumentimit të historisë, ngaqë ka folur Nexhmije Hoxha, bashkëshortja e njeriut që e ka sunduar këtë vend për 45 vjet me radhë ashtu si askush nuk ka mundur ta sundojë më parë (këtu bën përjashtim Ali Pashë Tepelena).

    P.S. Unë nuk e di, nëse Pëllumb Kulla u ka hedhur ndonjë sy shënimeve të ditarit të asistentit brainwashed të Enver Hoxhës, të cilat Panorama ka zënë t’i publikojë prej ditësh. Sikur të isha në vend të drejtuesve të Panoramës, unë nuk do t’i kisha publikuar ato shënime të shkruara me një gjuhë të belbët, por në të njëjtën kohë jam i bindur se ai ditar, është po njësoj një dëshmi dokumentare e historisë. Zëri e arsyeja e Haxhi Kroit janë zëri e arsyeja e diktaturës shqiptare 50-vjeçare.

    Shqip

  • Lajmi mbi arrestimin e Ardian Fullanit ka provokuar, në një mënyrë disi papritur, një entusiazëm popullor që në këto momente të para është shprehur në rrjetet sociale. Sigurisht, ka dhe njerëz që janë dëshpëruar e që me gjasë nuk do të ngurojnë në ditët në vijim t’i dalin në mbrojtje Fullanit, e të denoncojnë prokurorët, por duket se kjo ngjarje është pritur mirë nga opinion publik. Dhe ky entusiazëm nuk ka të bëjë me Fullanin. Ka të bëjë me një provë besueshmërie të dhënë prej Prokurorisë. Kështu ëhstë perceptuar.

    Të paktën, kjo është mënyra se si po shihet kjo punë, gjë që duket tek heroizimi që po i bëhet prokurorit Ramadan Troci, që ka përgatitur e firmosur kërkesën për arrest të guvernatorit të Bankës së Shqipërisë. Tonet përshëndetëse të opinionit publik janë ndoshta me vend, por heroizimi që po i bëhet një prokurori të vetëm është një gjest i ngutshëm. Së pari, prokuroria është një institucion që funksionon në mënyrë të centralizuar, dhe për çdo rast, sidomos për këtë rast, janë eprorët që miratojnë, në mos inkurajojnë e urdhërojnë kryerjen e veprimeve të ndryshme. Sikur prokurorët të meritonin lëvdata në këtë histori, krahas emrit të Ramadan Trocit do duhej të viheshin dhe emrat e Adriatik Lallës e të Petrit Fushës.

    Mirëpo, nga ana tjetër do duhet të prresim për të lëshuar lëvdata. Ky është thjesht një urdhër ndalimi për një të akuzuar, por prokurorët do meritonin lëvdata në fund të procesit, kur ata të kenë dhënë prova se e kanë kopsitur mirë të gjithë akuzën e kur nuk do të kenë lënë asnjë alibi për gjyqtarët, të cilëve mund t’u qëllojë ta shqyrtojnë këtë çështje në seancë gjyqësore.

    Tani për tani mund të thuhet veç një gjë: Ky veprim i prokurorëve është një sinjal shpresëdhënës. Kaq.

  • Ditë më parë, isha në Kalanë e Lëkurësit, në Sarandë. Me këtë rast, nën shoqërinë e tingujve të një orkestre e të interpretimit livetë një këngëtari lokal, darkova në restorantin që kish pushtuar të gjithë hapësirën e brendshme të kalasë, nga e cila hapet njëbelvedere që ta kënaq e ngop syrin. Kish shumë njerëz, që me siguri kishin parapëlqyer ta kalonin mbrëmjen në majë të asaj kodre (kjo punë ish gjatë gjithë verës, më thanë) për shkak të pozicionit dominant të saj (prej aty duket e gjithë pjesa e vjetër e Sarandës, Ksamili e Korfuzi). Ndokush mund të shkojë në atë vend edhe për shkak të kalasë, por të shumtit e bëjnë në emër të një turizmi rekreativ e jo të një turizmi kulturor. Mirëpo rruga që të çon atje është si mos më keq. Më e shëmtuar nuk bëhet. Sikur dikush të parashutohet drejt e në atë copë rrugë që lidh qytetin me kështjellën, do të mendojë se ka rënë në një zonë lufte. Është thjesht një rrugë e hapur me ekskavator, e ngjeshur me rul, dhe e lënë ashtu, e rrethuar nga ferra dhe e mbuluar nga pluhuri që lëshojnë makinat. Këto të fundit, me të mbërritur sipër, kërkojnë një vend në një parkim të improvizuar e të rrëmujshëm.

    Ata që e vizitojnë për herë të parë kështjellën kanë nevojë të kenë në duar një fletushkë, ku të shpjegohet se ç’është Kalaja e Lëkurësit, kur është ndërtuar, nga kush është ndërtuar, përse është ndërtuar e cilat janë ngjarjet historike që lidhen me të, por është e kotë. Nuk ka asnjë fletushkë. Nuk ka asnjë ciceron. As kamerierët nuk dinë të të thonë ndonjë gjë. Tani, nuk është se ka shumë gjëra për të thënë, pasi kështjella është modeste në gjithçka, por një histori të vetën ajo e ka, sidoqoftë. E në këtë kuptim, ndonjë përshkrim lakonik mund të bëhet në çdo rast. Por as që bëhet fjalë. Ajo kështjellë ishte thjesht një vend qejfi. E vetmja gjë që të linte një shije të mirë ishte shërbimi. Ne shqiptarët kemi zënë ta mësojmë pak e nga pak artin e shërbimit.

    Mirëpo, pavarësisht shërbimit, ti ikën nga kështjella me idenë se ti veç në një kështjellë nuk ke qenë. Dhe nuk është shndërrimi i saj në një hapësirë argëtimi që të bën ta mendosh këtë gjë. Jo, unë e kam me ata (shteti, qeveria lokale, Ministria e Kulturës) që s’u shkon mendja të printojnë një fletushkë promovimi mbi kështjellën, madje dhe ta ndërtojnë nga e para atë rrugë që sot është gjithë pluhur, gropa, ferra, plehra.

    Ajo që pashë në Kështjellën e Lëkurësit më erdhi si një “shuplakë” e dytë brenda ditës. Të parën e kisha marrë orë më parë, në vendin e quajtur Syri i Kaltër. Madje, kjo shuplakë ishte edhe më e fortë. Dora e njeriut nuk ka bërë asgjë që ta nxjerrë në pah atë trill të bukur të natyrës që ne e quajmë Syri i Kaltër, e që është vërtet një sy i kaltër. Përkundrazi, ne kemi bërë çmos që Syri i Kaltër të na sillet si një sy i zgjyrosur.

    Ishin me dhjetëra vetë që gjeta atje në momentin që mbërrita, dhe që të gjithë ata i kishin parkuar makinat si të mundnin nëpër zgëqe, rrëzë pemësh, poshtë hijesh, anë rrugës. Ndërkohë, natyra aty rrotull ishte si e shqyer, e nuk merrej vesh pse, ngaqë nuk kish as ndërtime pa leje, as ndërhyrje të ndonjë natyre tjetër me synimin për të shfrytëzuar territorin në mënyrë abuzive. E sikur të mos ishte mjaft kjo, e gjithë rruga që del nga rruga nacionale e përfundon te Syri i Kaltër, d.m.th syri i zgjyrosur, ishte thjesht një trase dheu, që mund të jetë hapur qysh prej kohëve që s’mbahen mend. Dhe në të dy anët e kësaj rruge kish veç plehra, letra, gazeta, hedhurina të tjera, e sidomos shishe e qese plastike. Ishte një orgji e paparë karboni, sulfuri, nitrogjeni. Veç një fushatë e përqendruar ndotjeje, me pjesëmarrje masive, mund ta prodhonte atë gjendje. Të ngjante se në një ditë të caktuar, banorët e Tepelenës, Sarandës, Gjirokastrës, Delvinës, e rrethinave, ishin organizuar, ishin zgjuar qysh në mëngjes, ishin ngarkuar me materiale sintetike, dhe ishin nisur t’i zbraznin anëve të asaj rruge të hapur si me duar (të bëhet se e kanë zanat këtë punë atyre anëve, pasi edhe në rrugën nacionale Sarandë-Gjirokastër syri të sheh të njëjtën pamje: qese e shishe plastike që gjenden të shpërndara buzë rrugës e që varen rrëpirave e degëve të pemëve).

    Të vinte keq. Të vinte turp. Të vinte ndot. Nuk di ç’t’u thuash në të tilla raste atyre që ke rrotull, që mund të jenë fëmijët e tu, por mund të jenë edhe miq të huaj. Për të shpjeguar këtë situatë nuk të ndihmojnë dot variablat (ndryshoret) që ne shtiem në punë zakonisht kur na duhet të shpjegojmë pse gjërat nuk ecin mbarë: korrupsioni, tahmaja për para, individualizmi, papërgjegjshmëria e pushtetarëve, apatia qytetare, etj., etj. Jo, të duhet të shtiesh në punë një variabël tjetër, që ndonjëherë më bëhet të besoj se është një pulsion i yni shkatërrimtar, që kërkon ta bëjë dëmin më së pari mbi resurset, bukuritë e trashëgiminë tonë historike e kulturore. Duket sikur gjithë inatin e kemi me gjithçka të bukur e me kuptim që na ka bërë dhuratë natyra e na ka mbetur prej historisë.

    Po e mbyll me një krahasim, dhe që të jem “me këmbë në tokë”, krahasimin po e bëj me një situatë të ngjashme a të afërt. Vetëm nja 100 km larg kufirit, në pjesën greke, afër Pargës, në majë të një kodre mbi Anthusë, është një kështjellë. Mban emrin e ideatorit që saj. Dhe ideatori ka qenë njëfarë…. Ali Pashë Tepelena, që në grykat e topave që kishin mbetur prej kohës së tij kish gdhendur një shqiponjë me dy kokë (ish një befasi për mua të mësoja se Ali Pasha e kish bërë të vetin simbolin e shqiponjës dykrenore, por herën që e kam vizituar nuk pata mundësi të merrja vesh më tepër). Kështjella në fjalë është e vogël, shumë më e vogël se sa ajo e Lëkurësit, por deri atje të çon rruga e sistemuar, e asfaltuar, e pastruar prej çdo hedhurine. Gjatë muajve të verës funksionon një si “tren” i vogël rrugor, me nja dy “vagonë”, që merr turistë në Pargë dhe i çon në kështjellë. Tek targa e “trenit” shënohet destinacioni: Ali Pasha Castle. Kjo e fundit, natën rri e ndriçuar, dhe e parë nga poshtë, të ngjan me një kurorë të bukur. Siç shihet, grekët s’e kanë për gjë të mbajnë, kurojnë, promovojnë e valorizojnë për qëllime turistike një copëz historie që s’është e tyre. Ndërsa ne…

    Shqip

  • Ardian Fullani, guvernatori i Bankës së Shqipërisë, në ambientet (e nga nëpunësit) e së cilës janë vjedhur disa miliona euro, kish dhënë dje një intervistë. E vërteta është se, për të ruajtur profilin e një guvernatori (guvernatorët e bankave nacionale nuk para shquhen për protagonizëm mediatik; i vetmi guvernator që shfaqet shpesh në mediat e sotme është Mario Draghi, por ky është guvernatori i Bankës Qendrore Europiane, që do të thotë se është një guvernator atipik), mund të mos e jepte këtë intervistë. Një guvernator që flet pak, ose aspak, në media njëjtësohet vetvetiu me një guvernator serioz. Kjo i jep prestigj Bankës vetë (Edhe vetë Fullani duket se e ka të qartë këtë gjë, e prandaj shprehet në intervistën e tij dhënëMapos se “guvernatori flet me deklarata e komunikata shtypi, e jo me intervista nëpër gazeta”). Për më tepër, në rrethanat konkrete, ndonëse opinioni publik ka demonstruar interes e kureshtje për të dëgjuar diçka nga goja e guvernatorit, nuk është se ky i fundit mund të thotë ndonjë gjë të madhe. Me vjedhjen po merren prokurorët, ndërsa me deklaratat politike të njërit apo tjetrit guvernatori nuk ka pse të merret.

    Të kuptohemi, heshtja mediatike e një guvernatori nuk ka të bëjë me “deontologjinë” e përgjegjësisë që ai ushtron. Përveç kësaj, nuk ka as ndonjë ligj që e imponon këtë heshtje. Është thjesht një praktikë ndërkombëtare. E në këtë kuptim, Fullani nuk ka bërë ndonjë mëkat që ka folur. I është dukur e udhës që ta thoshte të vetën. Dhe e ka thënë.

    Po çfarë ka thënë? Ky është problemi. Unë e lexova dy herë, dhe m’u duk një intervistë e ngeshme, e kotë, e tepërt. Të jepte përshtypjen se këtë intervistë e ka dhënë jo prej nevojës për të thënë gjëra, por për shkak të ndonjë porosie a ndonjë lutjeje që i është bërë për t’u shfaqur, gjë që vihej re te mesazhet boshe që përcillte, siç ishin nënvizimi i vazhdueshëm se “nuk ka folur ngaqë nuk ka dashur të dëmtojë me deklaratat e veta procesin e hetimit dhe zbardhjen ligjore të ngjarjes”, se “ai dhe Banka e Shqipërisë janë të angazhuar për të krijuar të gjitha kushtet për një hetim të shpejtë, profesional, të besueshëm, gjithëpërfshirës e transparent … dhe se për të, si guvernator, hetimi e sekreti i tij kanë një rëndësi të veçantë”, se “këmbëngulja për të mos u tërhequr e për të mos i dëgjuar zërat për dorëheqje është tregues i përgjegjshmërisë që ai ka në ushtrimin e detyrës së guvernatorit”, se “ngjarje të tilla kanë ndodhur edhe në banka të tjera qendrore”, etj.

    I vetmi fakt interesant që merrej vesh nga ajo intervistë ishte që Fullani i ka shpatullat e ngrohta. Ai është i mbrojtur e i blinduar në postin që mban prej vitit 2004. Personalisht nuk kam një ide shumë të saktë se sa të drejtë kanë ata që kërkojnë dorëheqjen e menjëhershme të tij për shkak të vjedhjes që është kryer në Bankë. Sikur ta jepte dorëheqjen do të isha shumë i kënaqur (ngaqë nuk do të kishim më në postin e guvernatorit një prej sycophant-ëve të shumtë të këtij vendi; është kjo natyrë e tij që e ka dëmtuar rëndë pavarësinë e institucionit, dhe në këto rrethana se si të duket që Fullani mburret me pavarësinë e Bankës së Shqipërisë, gjë që ai e bënte në këtë intervistë), por nuk mund t’i lejoj vetes, për sa kohë që më mungon dija e informacioni, të shoh qartësisht një lidhje mes kësaj ngjarjeje të rëndë dhe guvernatorit, s’ka gjë se mes këmbënguljes së Fullanit për të qëndruar e kërkesës për dorëheqje që atij i bëhet nga ca të tjerë, që e njohin më mirë se unë ekonominë, financat, bankat në përgjithësi, Bankën e Shqipërisë në veçanti e mënyrën se si Fullani ka drejtuar këtë të fundit, janë më bindës këta të dytët. Merret me mend pse. Në Bankën Qendrore të Shqipërisë ka ndodhur një ngjarje e rëndë, shumë e rëndë, më e rënda në historinë e kësaj banke, dhe kjo ka ndodhur ngaqë hallka e struktura brenda asaj banke nuk kanë funksionuar. Nga ana tjetër, ka një përgjegjësi morale në këtë mes. Kjo puna e “përgjegjësisë morale” është përmendur nga shumë vetë këto ditë, e prandaj rrezikon të merret për një banalitet, por kjo është, sidoqoftë, e vetmja e vërtetë e rëndësishme që mund të thuhet në rrethana të tilla. Kur në një institucion ndodh një ngjarje e rëndë, kreu i institucionit, edhe pse nuk ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë (dhe unë bëj pjesë tek ata që as që e çojnë në mendje se Fullani është i përfshirë drejtpërdrejt në këtë vjedhje), mban një përgjegjësi morale. Dhe largohet.

    Por po kthehem te “fakti interesant” që dilte nga intervista. I pyetur lidhur me zërat që kërkojnë dorëheqjen e tij, sidomos për ata zëra që vijnë nga politika, Fullani shprehet: “Politika ka qenë mjaft e qartë në deklaratat e saj zyrtare; ajo ka përçuar maturí; [ndërsa] deklaratat individuale janë e drejtë e cilitdo”. Sapo lexova këtë frazë, që ishte andej nga fundi i intervistës dyfaqëshe, m’u bë të besoja se motivi kryesor, në mos i vetmi, që Fullani është shfaqur në media ka qenë pikërisht dëshira e tij për t’u treguar të gjithëve, se “atij nuk kanë ç’i bëjnë”. Dhe e vërteta është që Fullani e ka grurë me të gjithë. Nuk dihet si, por duket sheshit se ua ka fituar zemrën që të gjithëve. Madje, edhe zemrën e ambasadorit amerikan, që kish planifikuar një takim me të vetëm disa orë përpara mbledhjes së Këshillit Mbikëqyrës të Bankës së Shqipërisë; e sikur të mos ish mjaft takimi, u ndal një copë herë edhe me gazetarët, ku priti që këta ta pyesnin për çështjen në fjalë, dhe aty la të nënkuptohej se ambasadori ishte “fan” i guvernatorit. E në fund, edhe zemrën e Këshillit Mbikëqyrës, i cili e shprehu qartë, me një deklaratë, mbështetjen e vet në favor të Fullanit.

    Shkurt, është ky mirëkuptim e kjo aleancë e politikës, majtas e djathtas, me guvernatorin që të befason më shumë se vetë ngjarja. Thënë me fjalë më të thjeshta, të befason më shumë fakti që Fullani është më i fortë sot sesa dje. E duhet thënë se vetëm në Shqipëri ndodh që një skandal t’i përforcojë pozitat e dinjitarit që në një mënyrë a në një tjetër është i përfshirë në të.

    Shqip

  • Para ca kohësh kam pasur në duar një koleksion të viteve ’20 të shekullit të shkuar të ‘Zanit të Naltë’, një e përmuajshme e myslimanëve të Shqipërisë që pa dritën e botimit për më shumë se 15 vjet me radhë (1923-1939), dhe ngasja më e parë gjatë leximit ka qenë një kuturisje për të bërë një ballafaqim të elitës myslimane të atyre moteve me elitën myslimane të ditëve të sotme. Kjo e fundit është, me siguri, më e arsimuar, më e sofistikuar në pikëpamje intelektuale e kulturore, më protagoniste në jetën publike, më e gatshme “për t’u ngrënë” në ringun e hapësirës publike për arsye ideologjike e doktrinore me njerëz që punët e kësaj bote (dhe të asaj tjetrës, në daçi) nuk i shohin njësoj me ta. Por elita myslimane e para Luftës II Botërore ka qenë më pak fanatike, më autokritike e më atdhetare, s’ka gjë se shqiptarët e kanë parë dhe llogaritur, në një numër rastesh pa të drejtë, si një faktor me ndikim shumë të dobët e periferik, madje dhe negativ, në lëvizjet politike e kulturore që kanë synuar afirmimin e konsolidimin e shtetit e të kombit shqiptar. ‘Zani i Naltë’ i atyre kohëve dallohej për forcën e pasionin, me të cilin promovonte e mbronte interesin kombëtar, dhe për një hapje mendore ndaj vlerave e arritjeve të botës jo islame, sidozot asaj perëndimore. Sa më sipër, po e ilustroj nëpërmjet disa nënvizimeve që bëheshin nga autorë të ndryshëm, rëndom anonimë, në shkrimet e tyre të publikuara në atë revistë (citimet po jua sjell në shqipen e kohës).

    “[Ma i pari urdhën i naltë në Kuran] asht dashtunija për Atdheun… këjo dashtunije asht dega ma e nalt e besimit”, shkruhet në një nga shkrimet e para të numrit të parë. Po aty thuhej se “[përveç vllazënve myslimanë], kemi edhe një vllazni kombtare të gjithë elementevet qi gjinden n’Atdhenë e dashtun t’onën”. Më tutje, në një vjershë, janë dy vargje që thonë: “Feja myslimane të shtrëngon ma shumë/për atdhenë e dashur të derdhsh gjak si lumë”. E në një artikull të një numri të vitit 1924, në përpjekje për të sublimuar dashurinë për Shqipërinë, autori i referohet një “norme patriotike” japoneze: “[Japonezëve], për të mos qitur nga mendja atdheun e tyre, midis dy shollëve të këpucëve u shtrojnë pak dhé nga dhéu i Japonisë, që kështu të mos shkelin tjatrë dhé veç dhérit të tyre”. Më tej, prej kësaj reviste marrim vesh se me rastin e festës së shpalljes së pavarësisë, në medresenë e Tiranës, recitoheshin nga nxënësit edhe vargje të llojit “si yll i veçuar prej qiellit/prure kohën e Skënderbeut”.

    Një lexuesi të vëmendshëm nuk mund të mos i bjerë në sy edhe një dispozicion i autorëve të revistës për t’u ndeshur me fanatikët e për t’i dhënë munxët fanatizmit. “Në fet t’onë fanatizma ësht e mallkuar”, thuhet në një shkrim. Ndërsa në një tjetër: “Fanatizma asht katili i arsyes, asht një armik qi njeriut ia shkurton gjykimin e kuptimin”. Ne që jetojmë në këto kohë nuk mund të mos kapemi në befasi nga pohime të tilla, ashtu si nuk mund të mos kapemi në befasi edhe nga gatishmëria për ta parë perëndimin në disa drejtime si një pikë mbërritjeje. Perëndimit i kritikojnë “shthurjen”, por i admirojnë disiplinën, zellin për punë “të pa-prashme”, zhvillimin e shkencës e të dijeve, lidhjen me traditat e tyre etj., etj.

    Myslimanët shqiptarë kanë nevojë sot më shumë se kurrë për këtë frymë të ‘Zanit të Naltë’, në të cilën bëhen bashkë dashuria për besimin me dashurinë për atdheun e për njeriun, pavarësisht nga besimi e atdheu që ky i fundit ka. Në diskutime egzegjetësh mund të vihet në diskutim e mund të qortohet kjo përpjekje për të nxjerrë në pah me hir, me pahir nënvizime kur’anike në favor të dashurisë për atdheun, a në favor të tolerancës për ata që janë të një besimi tjetër, por për ne shqiptarët, myslimanë e jo myslimanë, ky është një diskutim që nuk na çon asgjëkund. E kjo duhet të jetë arsyeja që autorët e ‘Zanit të Naltë’ kanë qenë të prirur të besojnë (nuk është çudi të kenë qenë të bindur), se dashuria për atdheun, në mos është e shenjtë, me siguri nuk bie ndesh me vetë librin e shenjtë. E në këtë kuptim, ata kurrsesi nuk do të binin dakord në rastin më të mirë me përpjekjet që bëhen sot nga ca e ca për të mos e lënë Shqipërinë “myslimane” të bëhet pjesë e botës së përparuar apo moderne, apo në rastin më të keq me fushatat e rekrutimit të myslimanëve për të luftuar në emër të fesë në Siri, në Irak a gjetkë, e me reagimin e heshtur të myslimanëve të tjerë ndaj këtyre dukurive a ngjarjeve.

    Nuk di nëse myftiu i zonës së Shkodrës, Muhamed Sytari, është dakord me çfarë unë kam shkruar më sipër. Por unë s’e kam për gjë të them (dhe kjo nuk është një gjë që më ndodh çdo ditë) se jam shumë dakord me thelbin e shkrimit të myftiut. Të kuptohemi, unë nuk jam as mysliman, e as fetar. Kam një vizion mbi botën që më puqet shumë pak me atë të Sytarit. Po në atë shkrim ai ngrihej kundër fanatizmit fetar, kundër atyre që urrejnë e vrasin në emër të fesë, e fliste, përveçse si mysliman, edhe si qytetar shqiptar, e në këtë kuptim shkrimi, pavarësisht nga vizioni e lënda fetare që përmbante, m’u qas si një gjë e hareshme.

    Muhamed Sytari kish rigjetur frymën e ‘Zanit të Naltë’. E demonstronte qysh në titull këtë gjë: “Fanatizmi është një entuziazëm që djeg, jo një e vërtetë që ndriçon”. E demonstronte më tej gjatë shkrimit duke denoncuar si krimet kundër myslimanëve në Rripin e Gazës, ashtu dhe krimet kundër katolikëve që kanë për autorë militantët e kalifatit putativ islamik. Dhe lidhur me këtë të fundit thoshte: “U lëndova shumë kur pashë se harfi kur’anor ‘Nún’, i shtrenjti ‘Nún, për të cilin Zoti betohet në librin e tij, u vendos si shenjë racizmi e intolerance mbi shtëpitë e të krishterëve të pafajshëm në Musilin e Irakut të Sotëm. A ka një logjikë fetare e islame një veprim i tillë? A mund ta pranoj unë si mysliman këtë spastrim etnik e fetar, gjoja në emër të Islamit? A mund ta pranoj unë si mysliman i thjeshtë, por edhe si prijës fetar një veprim të tillë në emër të fesë sime? Jo, KURRË. Kjo nuk është feja ime. Ky nuk është Islami i Kur’anit dhe i Hz. Muhamedit”. Germat kapitale në fjalën ‘KURRË’ janë të tijat.

    Njerëz të tillë brenda Komunitetit Mysliman duhet ta thonë të tyren më shpesh e më fort. Ata duhet të marrin përgjegjësi e të mbajnë përgjegjësi. Ata duhet ta marrin situatën në dorë, e nuk duhet të lejojnë më që zëri publik i myslimanëve shqiptarë të jetë vetëm ai i atyre që kanë shkuar të luftojnë në Siri e në Irak, i atyre që dëgjohen të japin herë pas here deklarata që të ngjethin mishin, apo edhe i atyre që kërkojnë të jenë protagonistë të jetës publike me sjelljet e tyre agresive, ekstremiste, radikale. Përveç kësaj, ata duhet të bëhen të gjallë sidomos për t’i dalë zot një pakti të qëmotshëm, por prore të respektuar mes shqiptarëve me fe apo pa fe, të njërës fe apo të tjetrës, që është lidhur me idenë se “feja është e rëndësishme, por edhe atdheu është i rëndësishëm, gjithashtu”.

    Shqip

  • Vjedhja e shumave të mëdha të parave në Bankën e Shqipërisë është ngjarja që ka shuar urinë për lajme gjatë stinës së thatë mediatike të verës. Titujt kryesorë të faqeve të para të gazetave e të edicioneve të lajmeve në TV kanë pasur të bëjnë pikërisht me këtë ngjarje. Por çfarë ka ndodhur saktësisht? Po bëj një përmbledhje:

    “Vjedhja është bërë me dijeninë, në mos nën përgjegjësinë (duket se edhe padija në këtë rrethanë është faj) e një numri drejtuesish e nëpunësish të Bankës Qendrore të Shtetit. Gjithçka ka ndodhur në Linzë, ku prej vitesh ndodhet një nga ambientet e kësaj banke, brenda të cilit (ambientit) funksionon Departamenti i Emisionit, ose thënë me fjalë të thjeshta, sektori i magazinimit të prerjeve të reja të lekëve të prodhuara nga kompani të huaja të specializuara, me të cilat banka ka lidhur e nënshkruar marrëveshje e kontrata. Hyrja, dalja e ruajtja e këtyre parave ka qenë detyrë e disa punonjësve të Departamentit të Emisionit, një pjesë e të cilëve momentalisht gjenden nën hetim e nën arrest. Është fjala për Ardian Bitrajn, përgjegjës i arkës stok, Mimoza Bruzian, specialiste, Dorian Çollakun, drejtor i departamentit, Bashkim Xhilagën, kontrollor mbikëqyrës, Petrit Ramohitajn, përgjegjës i arkës, Lavdim Canin, specialist, Myzejen Belbën, specialiste, Liljana Tushën, specialiste, Dhimitër Davidhin, vëzhgues operator. Ngjan se strumbullari ka qenë i pari syresh, Ardian Bitraj, i cili ka demonstruar, për befasinë e shumëkujt, një shpirt bashkëpunimi me prokurorët e Republikës, dhe ka ndriçuar, për hesap të tij, të gjitha rrethanat e kësaj grabitjeje. Është ai që ka vënë dorë në arkën stok, gjë që është provuar (përveçse nga çfarë ai vetë ka pohuar) edhe nga konstatimet e bëra prej hetuesve.”

    Me sa më sipër nuk është se kam gjetur e veçuar zonën e përbashkët të prerjes së të gjitha versioneve e pistave të hedhura në shtyp. Jo, kam përmbledhur një raport zyrtar të Prokurorisë pranë Gjykatës së Rrethit Gjyqësor të Tiranës, i cili është publikuar dje, në mënyrë integrale, në dy faqe, nga pothuaj të gjitha gazetat e vendit. Nuk është pra një raport i tyre që është “vjedhur” nga ndonjë gazetar apo ndonjë gazetë; është një raport që u është përcjellë mediave nga vetë prokurorët. Këtë gjë ma pohoi edhe zëdhënësi i shtypit në Prokurorinë e Përgjithshme, Albi Serani, në një bisedë që pata në telefon me të mbi këtë çështje. Po citoj Seranin (më saktë, po e perifrazoj, duke qenë i bindur se idenë po ia lë absolutisht të paprekur): “Ne kemi rënë dakord që për çështje të caktuara, për të cilat interesi publik është qartazi i madh, të publikojmë të dhëna nga procesi hetimor; kemi rënë dakord të publikojmë të dhëna që nuk kanë të bëjnë me sekretin hetimor e që nuk komprometojnë hetimin në tërësi; jemi sjellë në këtë mënyrë edhe për t’iu ndodhur pranë gazetarëve që duan informacion; ligji nuk na pengon që ta bëjmë këtë gjë”.

    Siç shihet, qëndrimi i tyre është i qartë. Mirëpo në atë masë që është i qartë, është edhe i diskutueshëm. Madje, më saktë do ishte të thuhej se kjo nuk është një praktikë normale. Ligji shqiptar mund të mos e pengojë një veprim të tillë, por në të njëjtën kohë është po ky ligj që as e inkurajon, as e shndërron në detyrim publikimin e raporteve të tilla hetimore. E në fakt, Prokuroria nuk bën pjesë tek institucionet apo strukturat shtetërore që kanë për detyrë të nxjerrin në shesh çfarë ato bëjnë në ushtrim të funksioneve të tyre. Përkundrazi, Prokuroria ka për detyrë pikërisht të kundërtën, d.m.th mbajtjen e veprimtarisë së vet larg syve të publikut. Prokurorëve nuk ka pse t’u interesojë informimi i publikut. Nuk kanë pse ta vënë ujin në zjarr për këtë punë, e cila u takon nga fillimi deri në fund gazetarëve. Janë këta të fundit që duhet të bëjnë çmos të bëjnë transparent aktivitetin e institucioneve, deri dhe të atyre institucioneve të llojit të Prokurorisë që duhet të bëjnë çmos ta fshehin këtë aktivitet.

    Puna e prokurorëve është të hetojnë, ta mbrojnë këtë hetim nga ndërhyrjet furacake, të mos u lënë hapësirë e liri veprimi autorëve të krimeve të ndryshme që do donin të bënin ndotjen, fshehjen a fshirjen e provave, ta përgatisin mirë akuzën, ta bëjnë këtë në respekt të ligjit e në respekt të afateve kohore që përcaktohen po nga ligji, në mënyrë që të dinë ta mbrojnë përpara gjyqtarëve atë që kanë bërë e në mënyrë që autorët e veprave penale të mos gjejnë shtigje daljeje e barka shpëtimi gjatë procesit e procedurave të gjykimit, gjë që ka ndodhur ca si shpeshherë këtyre anëve (është për t’u parë rast pas rasti nëse kjo ndodh për faj të prokurorëve që punojnë shkel e shko, apo për faj të gjyqtarëve të korruptuar).

    Nëse prokurorët mjaftohen të bëjnë këtë “pak gjë” në punën e tyre, ata janë ok. Këtë minimum u kërkojmë ne (edhe ligji, edhe deontologjia e profesionit të tyre, në fakt) që ata të bëjnë. Ndërsa kur publikojnë raporte hetimore, apo pjesë të këtyre raporteve, prokurorët nuk bëjnë një punë që ka lidhje me ta. Qëndrimi i zëdhënësit Serani, që në fakt është qëndrimi i Prokurorisë së Përgjithshme, mund të mos kishte të sharë (duke mbetur i diskutueshëm, gjithsesi) në situata normale, por në rrethanat kur nga Prokuroria priten prova të qarta të vullnetit të saj për t’u karfosur me banda që kanë abuzuar e abuzojnë me pushtetin e kur imazhi i saj nuk është më i miri i mundshëm (ka dy dekada që vazhdon kjo histori), publikime të tilla fare lehtë mund të merren si teknika PR-i e si marifete mediatike që synojnë të mbulojnë dështimet.

    Shkurt, ne duam të kemi prokurorë që dinë të kopsitin dosjet hetimore e që dinë të mbrojnë pretendimet e tyre në sallat e gjyqit, e jo prokurorë që na ushqejnë me info rreth hetimeve. Këtë të fundit edhe mund ta bëjnë xhanëm (përderisa ligji nuk i pengon), por mbi të gjitha duhet të bëjnë të parën, që është një detyrë kushtetuese e tyre. “Prokuroria ushtron ndjekjen penale, si dhe përfaqëson akuzën në gjyq në emër të shtetit”, thuhet qysh në fillim të nenit 148 të Kushtetutës. Sic!

    Shqip

  • Në shkrimin e fundit të publikuar në ‘Shqip’, në atë me titull ‘Policia mes show-t e suksesit’, nënvizoja me tone përshëndetëse, mes të tjerash, disa përpjekje që po bëhen nga policia shqiptare për trajtimin e “derrave” në mënyrë të barabartë me “kafshët” e tjera, duke krijuar kështu një thyerje apo ndarje me një praktikë të moçme, sipas së cilës, derrat, d.m.th. njerëzit e nomenklaturës sunduese, kanë qenë gjithnjë më të barabartë se kafshët e tjera, d.m.th. vegjëlia e sunduar.

    Sa më sipër, d.m.th. thyerjen me këtë traditë orwell-iane, nuk e kam nxjerrë nga sondazhet apo statistikat. Sondazhe nuk ekzistojnë, ndërsa statistikat, edhe pse mund të ekzistojnë, unë nuk i kam në duar; pastaj, nuk do guxoja gjithsesi t’u referohesha për shkak të mosbesimit që ekziston për to. Këtë tezë pra të thyerjes me këtë traditë, e mbështes thjesht te vëzhgimet e mia e te një perceptim që është krijuar tek-tuk. E prandaj, kjo tezë e imja ka, në teori, të njëjtin legjitimitet që ka dhe teza tjetër, sipas së cilës derrat vijojnë të jenë më të barabartë, në mos edhe më të barabartë se sa më parë, se kafshët e tjera. Përveç kësaj, unë jam duke folur në këtë mes për një dukuri (nëse e shihni edhe ju) që ndodhet në një fazë embrionale. Dhe nuk ka se si të jetë ndryshe. Një traditë disa qindravjeçare e pushtetarëve arrogantë që dalin mbi ligjin nuk mund të mposhtet as nga disa dhjetëra policë të mirë (nëse këta policë të mirë ekzistojnë), as në harkun e treqind ditëve.

    Përpara se t’ju them atë që unë kam vënë re, por ju tregoj atë që më ndodhte deri më 23 qershor (kuptohet, ajo që ndodhte deri më 23 qershor nuk ka lidhje veç me pushtetin paraardhës). Dhe nuk është se po them gjëra të reja. Janë gjëra që i kam thënë dhe herë të tjera. I kanë thënë dhe të tjerët tok me mua, e ndonjëherë përpara meje e më fort se unë.

    Deri më 23 qershor, unë kam qenë një “derr” i privilegjuar. Me fjalë të tjera, sa herë që më ndalnin policët në rrugë, skenari ishte i njëjtë deri në mërzi. “Ah, zoti Nano, qenkeni ju?”, ia bënte polici i radhës. “Po, urdhëroni”, thoja unë. “Jo, nuk ka asnjë problem, nuk e dinim që ishit ju; mund të vazhdoni; ju kërkojmë ndjesë”, dhe me këtë biseda mbyllej. Unë vijoja rrugën.

    Mund të kem qenë me dhjetëra herë personazh i kësaj fabule. Policët kanë qenë gjithëherën të sjellshëm me mua. Kurrë nuk më kanë gjobitur, edhe pse në ndonjë rast, sidozot kur më kanë kapur duke ecur me shpejtësi në superstradë, e kam pasur hak të gjobitem. Ka qëlluar që të gjobitem, por në mungesë ama; fjala vjen për ndonjë parkim në vendin e gabuar, apo për parkim paralel me linjën e parkimit të lejuar. Ndërsa gjoba “sy më sy” nuk më janë vënë. Kuptohet pse. Në një botë dystopike, si kjo ku jetojmë prej kohësh që s’mbahen mend, një “derri” nuk mund t’i vihen gjoba e nuk mund t’i jepen ndëshkime. Ligji pra nuk mund të veprojë kundër një “derri”, çfarëdo që të bëjë ky “derr”. Ligji mund të veprojë vetëm kundër “kafshëve” të tjera.

    Një herë, vetëm një herë, jam ndodhur edhe në një situatë krejt tjetër, dhe për këtë kam bërë një artikull të fortë. Në Murriqan, teksa kthehesha nga Mali i Zi, më del përpara, në një kthesë, një togë policësh, dhe njëri prej tyre, ai që më ndali, sapo më njohu, ia bëri: Ah, shih kush na qenka! Dhe pas kësaj, m’u drejtua me fjalët: Kur del fytyra jote në TV, unë ndërroj kanal. Unë u shock-ova, por nuk u çudita. Nuk kish arsye të çuditesha. Gjesti i tij ishte në logjikën e regjimit orwell-ian, në të cilin jetonim. Në atë rast konkret, për atë polic konkret, unë nuk bëja pjesë tek derrat që vlenin më tepër se sa ligji. Përkundrazi, unë isha një nga kafshët e tjera, madje jo një kafshë që duhej të gjurmohej për t’u kapur në gabim a kundërvajtje, por një kafshë, së cilës i duhej gjetur se s’bën kundërvajtja. E më e bukura ishte se unë kundërvajtjen e kisha qysh në fytyrën time, që atij polici të Republikës, të Republikës që ish dhe e imja, ia sillte zorrët te goja.

    Përsëris, ky ka qenë një rast i rrallë. Rëndom, unë kam qenë prej kohësh pjesë e nomenklaturës së paprekshme të derrave. Mirëpo – tani po kthehem tek argumenti i fillimit – ka ca muaj, që nuk e gëzoj më këtë status të derrit. Të paktën, kështu më duket. Nuk ka ndodhur më të më ndalin e të më thonë “ah, jeni ju zoti Nano? Ok, ju kërkojmë ndjesë”. Gjatë gjashtë muajve të fundit, mua më ka qëlluar vetëm një herë të më ndalin. Donin të verifikonin, nëse kisha gjoba pa paguar, dhe më bëri përshtypje se, ndonëse e kishin të qartë se kishin të bënin me një “derr”, e çuan deri në fund atë që kishin nisur. Më çuan deri tek një oficer që ishte disa metra më tutje, brenda makinës së vet, me një kompjuter mbi gjunjë. Ishte një djalë i ri rreth të tridhjetave. U soll me shumë korrektesë me mua, ndonëse nuk lëvizi fare prej vendit. E nuk dha asnjë shenjë se e kish kuptuar se përpara syve kish një “derr”. Bëri verifikimin në kompjuter, dhe në fund m’u drejtua me fjalët: Zotëri (nuk m’u drejtua me “zoti Nano”, dhe ky ishte një ndryshim kolosal), puna e parë që duhet të bëni është të shkoni të paguani gjobat; ju figuroni tanimë si një person që jeni paralajmëruar se duhet të paguani gjobat, e nëse ju gjejmë sërish me gjoba të papaguara, do të ndëshkoheni me penalitete të tjera”. “Si urdhëron!”, i thashë, dhe u largova. Bëra atë që më tha, shkova në një pikë postare, dhe pagova gjobat e prapambetura. Por ndërkohë, isha në një gjendje ngazëllimi. Ishte hera e parë që dikush nuk më shihte si një “derr”.

    E di, ky oficer i ri, emrin e të cilit nuk e mësova dot e fytyrën e të cilit e kam harruar, mund të jetë një rast i rrallë. Nga ana tjetër, në ndryshim nga unë, kolegë të mitë, “derra” të tjerë pra, mund të kenë provuar përvoja të ndryshme nga kjo e imja, e në këtë kuptim, rasti në fjalë, mund të mos jetë fare përfaqësues. Por mua më ka mbetur në mendje, megjithatë. Ngaqë ishte hera e parë që unë u trajtova si një kafshë e zakonshme e Fermës sonë të Kafshëve.

    Shqip