Author Bios

Kam një parandjenjë që po të vjen fundi, Berisha, e prandaj po ngutem të të shkruaj një letër publike (po të drejtohem në njëjës thjesht ngaqë kështu po më vjen, e jo për ndonjë shkujdesje të kërkuar etike). Kësaj letre mund t’i jepja dhe formën e një artikulli, por nuk di pse më vjen që të të drejtohem me një letër, sido që kohë më parë, me sa mbaj mend, kam bërë premtimin se nuk do të kem asnjëherë arsye për të të dërguar një letër të dytë publike. Letrën e parë, gjithnjë publike, ta kam shkruar vite më parë, dhe po aty thoja se nuk ka për të pasur një të dytë. Por nuk po e mbaj këtë premtim. Po ta dërgoj dhe një të dytë.

Të shoh që vjen vërdallë nëpër Shqipëri, i përndezur dhe i eksituar si njëzet e kusur vite më parë, dhe gati-gati më duket e pabesueshme që ti je akoma aty, në krye të asaj partie që ish e para që u ngrit kundër komunizmit, që kërkoi rrëzimin e atij regjimi, e që premtoi ndërtimin e një rendi demokratik. Më kujtohet një konferencë e jashtëzakonshme e PD-së fill pasi ti u zgjodhe President i Republikës, në të cilën do të zgjidhej kryetari i ri i PD-së (u zgjodh Eduardi, që ish kanakari yt). Në atë konferencë, ku isha dhe unë, po diskutoheshin dhe disa norma statutore, e teksa po flitej për mandatin e kryetarit të partisë, ishe ti që e more fjalën dhe hodhe e mbrojte idenë që “askush nuk duhej të qëndronte në krye të një partie më shumë se dy mandate të njëpasnjëshme; ne kemi dalë nga komunizmi, që dallohej më së pari për kultin e njëshit, për kultin e udhëheqësit, dhe ne duhet të ngrihemi dhe me statut kundër idesë që një njeri mund të jetë në krye të partisë më shumë se dy mandate”.

E mbaj mend mirë këtë moment, Berisha, dhe duhet të jetë me siguri në arkivat e Televizionit Publik Shqiptar, i cili, edhe sot në vitin 2013, si atëherë, i fillon lajmet me ty e i mbaron me ty. E mbaj mend edhe ngaqë nuk ish hera e parë që e dëgjoja të dilte nga goja jote një ide e tillë. Ma kishe thënë dhe në një bisedë që kemi pasur andej nga gushti i vitit 1991, në Skrapar. “Nëse ka një gjë që duhet t’i japim munxët, kjo gjë është kulti i njëshit”, më ke thënë në thelb.

E di? Kam besuar se mund të ndodhte dhe Armageddon-i këto vite, Berisha, por nuk kam besuar kurrë se njëzet vjet më pas, në vitin 2012, do të të shihja që të thoje në Parlament nga pozitat e kryetarit të PD-së e të Kryeministrit të vendit, se “edhe 35 vjet të tjera do të rrish në pushtet”. Nuk e kam besuar kurrë, se njëzet vjet më pas ti do të ishe duke drejtuar një fushatë elektorale në kërkim të një mandati të tretë kryeministror.

Përfytyroj sikur unë të isha larguar nga vendi pas asaj bisede që kemi bërë bashkë, dhe pas asaj konference partie, ku ti, medemek i velitur prej kultit të njëshit, ke mbrojtur idenë e stafetave të vazhdueshme nga njëri lider në tjetrin; përfytyroj sikur të kisha ikur pa nam e nishan, në një vend të largët, pa asnjë mundësi, apo pa asnjë dëshirë, komunikimi me Shqipërinë, dhe të kthehesha pikërisht në këto ditë e të të shihja ty në ekranin e televizorit, duke u kërkuar votat shqiptarëve. Nuk do t’u besoja syve, dhe ti i pari, madje ti më shumë se të gjithë, do mund të përfytyroje tronditjen time përballë faktit që Berishën, të cilin unë e kisha lënë President të Republikës e kryetar de facto të PD-së në vitin e largët 1992, po e shihja tani duke kërkuar mandatin e tretë për kryeministër.

“Çfarë mutin ka ndodhur në këtë vend?”, do pyesja, dhe ndonjë shqiptar, të cilin nuk e ka braktisur kujtesa (duket sikur kujtesa i ka lënë të gjithë, ç’është e vërteta), do më shpjegonte: “Kanë ndodhur shumë gjëra, pasi ike ti, i dashur. Berisha humbi një palë zgjedhje lokale vetëm pak muaj pas zgjedhjeve të marsit të vitit 1992. Më pas, humbi një referendum, të cilin ai e shpiku për të miratuar një Kushtetutë të vetën. Ndërkohë, kish zënë të ndërtonte një regjim. Kontrollonte gjithçka, Partinë Demokratike, Parlamentin, qeverinë, policinë, ushtrinë, bankat, institucionet, administratën, shërbimet sekrete që u bënë një strukturë e ndyrë përndjekjeje ndaj opozitarëve, Televizionin Publik Shqiptar, improvizoi një ekonomi tregu të kontrolluar politikisht, dhe të gjithë këtë pushtet e përdori për të vjedhur zgjedhjet e vitit 1996, të 26 majit, e për të rrahur deputetët opozitarë në sheshin ‘Skënderbej’ më 28 maj; e kështu e trashi zullumin; u desh dhe falimentimi i firmave piramidale, që bota të fillonte t’i rrëshqiste nën këmbë. Për të shpëtuar veten, futi vendin në luftë, provokoi kaosin, hapi depot e armëve të ushtrisë, dhe pas kësaj, … gjeti strehë në opozitë, ku nuk la gjë pa bërë për tetë vjet me radhë. Dhe pas tetë vitesh, shfrytëzoi lodhjen e shqiptarëve prej një qeverie të korruptuar, shfrytëzoi dhe përçarjen e kundërshtarëve, dhe rierdhi në pushtet, për ta rindërtuar nga e para atë që nuk e lanë ta çonte deri në fund herën e parë. Por këtë radhë, rierdhi me idenë e përkohshmërisë, e prandaj iu fut plaçkitjes, mobilizoi dhe gruan e fëmijët për të bërë pará, e duke qenë se gjërat i dolën nga kontrolli (djali ‘i rezultoi’ ortak në një biznes ilegal, i cili ia bëri ‘buuum’ një ditë, dhe … la 26 të vdekur), ai zuri të riprojektonte, dhe këtë herë jo me maskën e një idealisti putativ (si në vitin 1992), por me fytyrën, dhe nga nevoja, e një horri 24 karatësh (siç është gjithë ditën e ditës), zuri të riprojektonte pra idenë e pushtetit të përjetshëm. Dhe një ditë s’e pati për gjë të vriste në bulevard katër qytetarë të pambrojtur, të parrezikshëm, për fajin e vetëm se nuk e donin qeverinë dhe se kishin dalë të protestonin kundër tij. Dhe pikërisht ky njeri po kërkon tani mandatin e tretë kryeministror”.

Për fat të keq, Berisha, këto bëma të tuat nuk është se m’i ka thënë ndokush. I kam jetuar vetë, një e nga një, e prandaj mezi po pres fundin tënd. Dhe këtë herë është njimend fundi. Nuk është se e di. Thjesht e parandiej. Nuk ke se ç’bën më. Nuk do të hyjnë në punë armët që ke në dorë, paratë, policia, SHIK-u, gjykatat, KQZ-ja, miqtë ndërkombëtarë, që i ke blerë me paratë tona, ca kolegë të mitë që i shoh po aq të përkushtuar sa ty në këtë betejë të fundit tënden, bandat e militantëve-gangsterë që do të pushtojnë rrugët e qyteteve të Shqipërisë, apo dhe rrjetet sociale, blogjet e gazetat online, etj., etj.

E në këtë pikë, nuk di pse më vjen të të jap një këshillë: Mos i prek zgjedhjet! Ke ardhur në politikë me ndihmën e zgjedhjeve të lira të bëra nga komunistët, dhe do të të duhej veç minimumi i minimumit të cipës, të skrupujve, e të ndjenjës së detyrës (e ke këtë minimum të minimumit?) që “të mos ikje nga politika me zgjedhje të vjedhura e të prishura, të cilat ti na i fute si flamë në praktikën tonë politike”. E di që s’varet gjithçka nga ty, pasi strukturat e institucionet i ke ndërtuar me frymën e me logjikën e ndërtimit të një bande, e rrjedhimisht mund të të dalin dhe duarsh, por bëj çmos t’ua mbash dorën (pasi të mbash tënden, në radhë të parë). Nuk duhet ta mbyllësh këtë punë “duke vjedhur dhe një herë zgjedhjet”, pasi nuk është se kështu e shmang fundin. Përkundrazi, e bën fundin shumë më dramatik. Mund ta shtysh pak në kohë, ca muaj ndoshta, por me vjedhjen e zgjedhjeve nuk ke për të zgjidhur asgjë.

Njerëz që të njohin mirë po më thonë se edhe pas humbjes, ti do të mbetesh në politikë, do të qëndrosh në krye të PD-së. Por unë nuk e besoj se do të rrish. Nuk e di se ç’zgjidhje ke menduar, por nuk besoj se e sheh si opsion qëndrimin në krye të PD-së. Jo se s’mund të rrish. E kush do të të pengonte? Por ti nuk do rrish, ngaqë nuk është një gjë që të vlen. Përsëris: s’e kam idenë se çfarë do bësh, dhe unë vetë, sikur të të kisha mik, s’do isha në gjendje të të jepja ndonjë këshillë. Por ky është problemi yt. Se ç’do ndodhë me ty pas ikjes nuk është problemi ynë. Problemi ynë do të mbetet kjo Shqipëri që ti na lë trashëgim, kjo Shqipëri që ka fytyrën dhe frymën tënde në çdo qoshe, kjo Shqipëri e përçarë në të gjitha pikëpamjet. Problemi ynë është dhe klasa politike që do vijë pas teje, e që do të marrë në dorë fatet e kësaj Shqipërie. Por le t’i marrim gjërat me radhë e me sërë. Të mbyllim hesapet me ty njëherë. Për të tjerat kemi kohë.

Shqip

Ç’do të ndodhë më 23 qershor e më pas? Do të mbahen zgjedhje normale? Do të vlerësohen si normale nga institucionet vëzhguese ndërkombëtare? Do të kontestohen nga pala humbëse (në këtë rast bëhet fjalë për opozitën; nuk pritet që të kontestojë Berisha; edhe kjo do na duhej; do ishte surreale në një kohë që i ka të gjitha në dorë)? Po vetë Berisha deri në ç’pikë është i gatshëm të shkojë? E ka në kokë idenë për t’i fituar zgjedhjet me çdo çmim, apo vetëm e thjesht me një çmim të caktuar? Cili është ky “çmim i caktuar”? Kush e përcakton këtë “çmim të caktuar”, etja e Berishës për pushtet, apo ndonjë mik ndërkombëtar i tij, që mund t’i gjendet pranë?

Po mbetem te ky nënvizim i fundit, pasi është me shumë rëndësi dhe bën vaki që të përcaktojë llojin e procesit zgjedhor që do kemi. Berisha ka harxhuar gjatë tetë viteve të fundit plot energji, kohë e pará për të rekrutuar miq të huaj me peshë. Një pjesë e këtyre të fundit janë lodhur prej Berishës, pasi nuk e kanë parashikuar në momentin e lidhjes së paktit (se ç’pakt është tamam-tamam një dreq e di), se ky i fundit do t’u kërkonte shumë më tepër sesa ata e kishin menduar. Doris Pack ndihet e lodhur. Me sjelljen ndaj KQZ-së, Berisha nuk i la asnjë mundësi për ta marrë në mbrojtje, dhe prandaj, ajo “guxoi” e tha se “këtë herë Berisha e ka gabim”. Eduard Kukan ka kohë që ndihet i lodhur. Austriaku Wolfgang Grossruck, zv.president i Asamblesë Parlamentare të OSBE-së dhe Wilfried Martens, belg, President i Internacionales së Partive Popullore Europiane, janë ende të palodhur, por nuk është se kanë në dorë shumë në një kohë që Berisha mund të ketë planifikuar, për shkak të nevojës që ka, ta bëjë baltë fare. Nëse ndodh kjo e fundit, nëse Berisha pra e bën baltë fare, veç një mik i madh, shumë i madh, mund ta ndihmojë. Dhe dihet që miqtë e mëdhenj për halle të tilla gjenden atje, në vendin e largët, dhe të madh, në SHBA.

E ka Berisha një mik të tillë? Po, e ka. Ky miq quhet Tony Podesta, më saktë Podesta Group, kompania e famshme amerikane e lobimit, me të cilën Kryeministri ynë ka nënshkruar një kontratë bashkëpunimi, ku thuhet se – po e them me fjalët e mia pa ia ndryshuar asnjë çikë thelbin – “Berisha u jep atyre mbi një milion dollarë, dhe ata marrin përsipër të bëjnë çmos për të mbrojtur interesat e qeverisë shqiptare, dhe të kombit shqiptar”. Në rrugë e sipër kjo kontratë ka marrë një formë tjetër: Podesta Group ka marrë përsipër t’i ndodhet pranë Berishës në paudhësitë që ky bën. Publikimi në shtypin tonë të para disa javëve i e-mail-eve që një zyrtar i kësaj kompanie, John Anderson, u dërgonte mediave ndërkombëtare e demonstronte sjelljen e paskrupullt të kësaj kompanie; demonstronte në terma fare konkretë se ata janë të vendosur ta ndihmojnë Berishën. Paratë që kanë marrë nga Berisha (në fakt, janë tout court të taksapaguesve shqiptarë) janë një detyrim për ata.

Për kompaninë “Podesta Group” është folur në shtypin shqiptar. Nuk është thënë gjithçka, megjithatë. Fjala vjen, nuk i është mëshuar sa e si duhet peshës që kjo kompani lobimi ka në SHBA, lidhjeve që ka me qendra vendimmarrëse shumë të rëndësishme, sidozot me Partinë Demokratike, madje dhe me Barack Obama-n, Presidentin e sotëm të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Kjo nuk është ndonjë gjë e çuditshme. Kompanitë e lobimit bëjnë pjesë në fermentin e demokracisë e të sistemit qeverisës në SHBA. Ndikimi i tyre në jetën politike dhe në vendimmarrje është jashtëzakonisht i madh. Neve të këtej Atlantikut mund të na duket absurde, por ja që amerikanët kanë arsyet e tyre që t’ua njohin legjitimitetin këtyre “agjentëve”, që herë pas here – kjo është e dukshme – e bëjnë pis dhe e korruptojnë procesin e vendimmarrjes atje.

Berisha shpreson shumë te ndihma e Podesta-ve këtë herë. Nuk është se nuk e kanë ndihmuar deri më sot. Përkundrazi, i janë ndodhur në momente shumë të vështira, siç ka qenë ai i 21 janarit, kur ai vrau katër qytetarë në bulevardin e Tiranës, dhe ai zgjedhjeve lokale, kur ai vodhi ditën me diell në mënyrë procedurale postin e kryebashkiakut të Tiranës. Nuk ka prova që vërtetojnë e dokumentojnë ndonjë presion mbi Arvizu-në nga Washingtoni, por janë të gjitha gjasat që një presion i tillë të ketë ndodhur. Arvizu-ja ka dhënë shenja se e di mirë kush është Berisha, përse ai është në politikë, përse ai don të rrijë akoma aty, dhe këto shenja i ka dhënë përpara se të bëheshin zgjedhjet lokale. Ndërsa sot mund të thuhet pa frikë se ai është një njohës i mirë i Berishës, e se ai është zhgënjyer keqas prej tij. Dhe në këtë moment ai ndodhet si në një sandwich; nga njëra anë ka presionin e Washington-it (jo të të gjithë Washington-it, kuptohet; të disa qarqeve atje), dhe nga ana tjetër ka ndërgjegjen e vet, e ndoshta edhe një simpati e empati për këtë vend të vogël, të dobët e të mjerë, në të cilin ai ka ardhur për t’i shërbyer vendit të vet të madh. Nëse në ndonjë rast ka dalë hapur kundër Berishës, siç ishte momenti kur foli kundër vendimit të mazhorancës për të ndërhyrë në KQZ (ka qenë ndërgjegjja e vet, jo DASH-i, që e ka urdhëruar), por në ndonjë rast tjetër ka marrë rolin e amerikanit sehirxhí (janë skrupujt prej diplomati, dhe miqtë e Berishës, që i ushtrojnë presion). Ja, momentalisht të jep përshtypjen se është i dobët, i pafuqishëm, se do donte ta thosh të vetën, por nuk ka lirinë e duhur, se do donte të ndërhynte, por nuk ka asnjë mundësi. Në Washington janë më të fortë se sa ai.

Dobësia e ambasadorit amerikan është e frikshme, është një arsye pse duhet të kemi frikë se zgjedhjet ose do të vidhen, ose do të prishen. Dhe nëse është kështu, ky është një lajm i keq. Shumë i keq. Më i keqi.

Shqip

Na mungonte versioni artistik i persekutorit të djeshëm (në mos, i atij që ish bërë njësh me regjimin komunist), që pas përmbysjes së madhe të vitit 1990, jo vetëm nuk ka demonstruar se vuan prej ndonjë brerje ndërgjegjeje, por s’e ka pasur për gjë të shesë dëngla lidhur me gjoja qëndrime të tijat kundër diktaturës, apo me gjoja vuajtje të tijat për shkak të diktaturës. Në jetë e kemi hasur sa të duash këtë “personazh”. E kemi hasur, dhe e hasim edhe sot e kësaj dite, më së shumti gjatë kontakteve tona të përditshme, por na është shfaqur edhe si personazh publik në Parlament, në qeveri, në administratën publike, nëpër studio televizive, nëpër faqe gazetash, shkurt, në të gjitha format e shfaqjes publike.

Na mungonte versioni fictional, por nuk na mungon më. Na e solli Pëllumb Kulla si personazh të dramës së vet “Shshsht, ule zërin!”, që sapo është vënë në skenë, fillimisht në Fier, e këtë fundjavë në Tiranë, nën regjinë e Leka Bungos, që kish kohë që nuk bëhej i gjallë këtyre anëve (edhe Kulla, edhe Bungo, jetojnë në SHBA). Na e solli me personazhin e një drejtori burgu, të cilit “në kohën e demokracisë”, ashtu si mijëra e mijëra të tjerëve si ai, i vajtën po njësoj punët mbroth.

Nuk është se “është lodhur” që t’i venë punët mbroth. Është djali i tij që iu ngjit lëvizjes antikomuniste, që u bë militant i partisë që erdhi në pushtet pas rënies së diktaturës, e që u shpërblye me postin e zv.ambasadorit shqiptar në një vend të Perëndimit, ku tok me të përfundoi dhe i ati, ish-drejtori mizor i burgut të “Shkozës”, personazhi “ynë” pra, të cilin Kulla e zhvillon dhe e zbulon me të gjitha aftësitë e hatashme mimetike pikërisht aty, në Ambasadë, ku janë bërë bashkë si në një rrethanë të improvizuar eksperimentale për qëllime studimore komunistë e antikomunistë, të persekutuar e persekutorë, akademikë e militantë partie, diplomatë të vjetër e diplomatë rishtarë. Të gjithë këta vijnë vërdallë brenda një godine; aty – kush ka qenë në një ambasadë, e di mirë se është tamam kështu – kanë apartamentet, aty flenë e hanë, aty punojnë, aty presin e përcjellin, aty bien në dashuri, aty bëjnë dashuri, aty përflasin e përgjojnë sho-shoqin, aty bëjnë punët e liga e i vënë stërkëmbësha sho-shoqit, aty bëjnë aferat e pista korruptive, ata flasin ligësishten, “gjuhën që është mirë ta dish, jo për ta folur, por për t’i kuptuar ata që e flasin”.

E pashë parmbrëmë këtë shfaqje, dhe në mendje më mbeti ky personazh, që luhet nga Robert Ndrenika; më mbeti në mendje pikërisht për natyrën përfaqësuese e tipizuese që ka. Na e kanë sjellë në majë të hundës këta njerëz me sjelljen e tyre, e shpesh me protagonizmin e tyre në jetën publike. Kulla ka zgjedhur në këtë rast personazhin e një drejtori burgu komunist, dhe me këtë zgjedhje ka dashur ta bëjë më të fortë e më goditës efektin dramaturgjik, por fare mirë mund të kish zgjedhur për të krijuar të njëjtin personazh një ish-aparatçik partie, një ish-komisar ushtrie, një ish-gazetar të Zërit të Popullit a të Bashkimit, një funksionar të lartë të organizatave shoqërore të atyre kohëve, një studiues të historisë, etj. Dukuria është aq kapilare sa s’ka lënë pa prekur asnjë kategori të nomenklaturës komuniste, shumë pjesëtarë të së cilës s’e kanë për gjë të qëmtojnë – janë alkimistë të shkëlqyer, s’ke ç’u thua! – vuajtjen humane tek zelli i tyre i shërbimit. Madje, pikërisht zellin, me të cilin i kanë shërbyer “me pahir” regjimit komunist, e shohin si një borxh që ua ka shoqëria që i ka shtyrë ta bëjnë atë gjë, apo që s’i ka kuptuar se me ç’vuajtje i kanë bërë këto shërbime (Kulla është marrë me këtë argument edhe në shkrimet e tij të natyrës publicistike).

Unë u ndala tek ky personazh, por drama “Shshsht, ule zërin!” është, në fakt, më shumë se sa kaq. Ajo përcjell mesazhin se “Ancien Régime” na mban të gjithëve si pengje të vetat. Ne jemi si në kurth. Bëjmë të dalim, e s’dalim dot. Edhe kur qëllon që dalim nga gracka e regjimit të vjetër, ne mbetemi në grackën e ethosit shqiptar, që e bën të kollajtë ngritjen e regjimeve shtypëse e të korruptuara e që dallohet edhe për këtë gatishmërinë tonë për t’i shërbyer, në këmbim të ca favoreve që na garantojnë mbijetesën, apo jetën në luks, regjimeve që i zënë vendin njëri-tjetrit.

Drama është e natyrës satirike dhe unë e kam të lehtë të përfytyroj Pëllumb Kullën, ngaqë e njoh mirë, teksa është torturuar jo pak në përpjekjen për t’i peshuar mirë situatat, personazhet, tërë fabulën, së pari për ta shpërndarë denoncimin e satirën në të dy “palët”, që në njëfarë kuptimi janë e njëjta palë, apo së dyti për të lënë njësoj të kënaqur, apo njësoj kokëmënjanë, edhe nostalgjikët e regjimit të vjetër, edhe dashnorët e regjimit të ri, që shpesh – përsëris – janë të njëjtët; teksa është torturuar pra me synimin për t’mos u dhënë motiv gardianëve të sotëm të “moralit publik”, të cilët ta fusin në filtër çdo qëndrim dhe të vërsulen me tërsëllëm sa herë që binden se autori ua ka me hile atyre. Dhe në fakt, satira bie sa mbi komunizmin, aq edhe mbi regjimin politik që ka pasuar komunizmin. Spektatori ndjek dramën dhe provon fare pa të keq edhe empathi për një ish-sigurims, edhe simpati për një ish të burgosur, që ka ende shenjat e prangave në duart e tij, edhe neveri për ata që hanë, e komandojnë, në të dy kohët (ish-drejtori i burgut të Shkozës i përfaqëson më së miri të gjithë këta).

Ka edhe më. Kur po dilja pas shfaqjes, Mevlan Shanaj më bëri një vëzhgim që unë vetë sapo ia kish bërë dikujt tjetër: Kjo dramë, me përshkrimin e saktë të një ambasade shqiptare në Perëndim, më bëri të provoja një déjà vu. Në fakt, Mevlani ka qenë diplomat në po atë periudhë, në të cilën zhvillohen ngjarjet e dramës. Unë po ashtu, si dhe vetë Pëllumb Kulla, gjë që e ka ndihmuar shumë këtë të fundit të bëjë atë fotografi të pamëshirshme të punëve të një ambasade.

Duket sikur me këtë dramë, Kulla ndolli dhe atë ngjarjen në Vjenë, ku mbetën të përfshirë dhe diplomatë shqiptarë, të cilët – ky është mendimi im; nuk di nëse është i Kullës – nuk u lënë gjë mangët diplomatëve të dramës me titull “Shshsht, ule zërin!”

Shqip

“Demokraci do të thotë të zbatosh ligjin”, dëgjohet të thuhet vazhdimisht nga njerëz të ndryshëm. Këtë e kish thënë pak a shumë edhe Ben Blushi në një shkrim të vetin të publikuar në “Panoramën” e djeshme. Në shkrim, në të cilin veçohej marrëdhënia që shqiptarët kanë me ligjin si tipari idiosinkratik që na dallon nga Europa në këto kohët moderne, bëhej një shpjegim i hollësishëm, dhe kronologjik, i mundimit të shqiptarëve për t’u bërë europianë dhe i zorit që po heqim për t’u pranuar në BE, por në një moment, dhe Blushit i shpëtonte fraza e mësipërme. Duke bërë dallimin midis pluralizmit dhe demokracisë, Blushi thotë: “Pluralizëm don të thotë shumë parti, gjë që ne e kemi, madje me bollëk; ndërsa demokraci don të thotë që të gjitha partitë të zbatojnë ligjin, gjë që nuk ka ndodhur”.

Përkufizimet e mësipërme mbi pluralizmin e demokracinë janë të thjeshtëzuara, por nuk është këtu çështja (ndoshta Blushi i ka përkufizuar qëllimisht kështu). Çështja është se ai gabon te  përkufizimi i demokracisë. Të kuptohemi, merret vesh shumë mirë ajo që ka dashur të thotë, d.m.th që partitë, ashtu si edhe ne shqiptarët në tërësi, në ndryshim nga Europa e europianët, kemi një marrëdhënie problematike me ligjin, por përkufizimin e demokracisë e nxjerr nga xhepi. Për ndokënd mund të mos ketë rëndësi një ngatërresë e tillë konceptuale, pasi mesazhi i përcjellë është i qartë si drita e diellit, por duhet thënë se konceptet janë të rëndësishme, janë pjesë e kodit tonë të komunikimit; e na e vështirësojnë këtë komunikim kur një term a një koncept ndryshe e shohim ne, e ndryshe e shohin ca të tjerë, me të cilët jemi duke dhënë e duke marrë. Prandaj është mirë t’i saktësojmë (në fakt, t’i mësojmë ashtu si duhet) ca terma.

Demokracia nuk ka lidhje me ligjin. Demokraci do të thotë, në terma të thjeshtëzuar gjithashtu, garë idesh, vizionesh, interesash, programesh etj., në të cilën (garën) bartëset e përfaqësueset e këtyre ideve apo interesave, shkurt partitë, synojnë të marrin miratimin e shumicës së zgjedhësve, gjë që u jep të drejtën dhe legjitimitetin për të marrë më pas në dorë drejtimin e vendit. Në këtë kuptim, demokraci don të thotë dhe liri shprehjeje, liri shtypi, liri ndërgjegjeje, liri besimi, liri organizimi politik, e në këtë kuptim, pluralizmi është një ‘nënartikull’ i demokracisë.

Në një numër rastesh mund të lihet e nënkuptuar edhe marrëdhënia me ligjin sa herë që flitet për demokracinë, por në këto raste i bihet për shkurt, e koncepti “demokraci” përdoret në vend të konceptit “demokraci liberale”. Përcaktori “liberale” ka lindur si një përpjekje për të ndërtuar një koncept më të gjerë që të përfshijë si demokracinë, ashtu dhe sundimin e ligjit. “Rule of law”, thuhet në anglisht, dhe kjo nënkupton më së pari e më shumti që çdo qytetar, nga më i përunjuri e deri te më i pushtetshmi, të përgjigjen njësoj para ligjit.

Fillimisht ka lindur liberalizmi (prej nga vjen përcaktori ‘liberale”), d.m.th ideologjia që kish në themel të vet ndarjen e pushteteve, sundimin e ligjit, parimin se përballë këtij të fundit, d.m.th ligjit, janë të barabartë që të gjithë etj. Sipas Giovanni Sartorit, liberalizmi ka ekzistuar qysh përpara se të pagëzohej me emrin liberalizëm, praktikat liberale kanë ekzistuar shumë më përpara se ato të merrnin emrin praktika liberale. Magna Carta, e lindur në fillim të shekullit XIII, e që synonte të kufizonte pushtetin e mbretit të Anglisë e të sanksiononte disa të drejta të baronëve feudalë, ishte në thelb një dokument liberal, s’ka gjë se termi liberal me ngarkesën semantike të sotme është një shpikje e vonë, e shekullit XIX. ‘Habeas Corpus’ është gjithashtu një praktikë në thelb liberale, pasi njeh dhe mbron të drejtën e qytetarëve për t’mos u mbajtur në burg në kundërshtim me ligjin. E kështu me radhë.

Në fillim pra ka lindur liberalizmi, e më pas ka lindur demokracia, d.m.th partitë, gara mes partive, votimi i lirë, qeveritë që vijnë nga vota e shumicës, liria e shprehjes etj. E kështu është krijuar sistemi i qeverisjes që thirret me emrin demokraci liberale, i cili nënkupton edhe demokracinë, edhe shtetin ligjor.

Vijmë tani në rastin shqiptar. Blushi ndalet te konceptet pluralizëm e demokraci, duke krijuar si pa dashje idenë e një lidhjeje komplementare, në mos dikotomike, mes të dyjave. Mirëpo, s’duket se është kështu. Pluralizmi është pjesë e demokracisë. Kjo e dyta e ka brenda të parin. Nëse kemi thënë demokraci, kemi thënë dhe pluralizëm. Prandaj, analiza e rastit shqiptar mund të bëhet mbi bazën e dy koncepteve të tjera, demokracisë e shtetit ligjor. Ose, nëse duam të operojmë me vetëm një koncept, mbi bazën e demokracisë liberale.

Por është më mirë t’i marrim të ndara. Lind pyetja: Mund të thuhet që në Shqipëri ka demokraci? Pjesërisht, po. Te ne ka parti (ta lëmë mënjanë faktin që nuk janë parti në kuptimin korrekt të termit, d.m.th që janë grupe me frymëzime më shumë tribale sesa ideologjike), ka liri fjale e shtypi, ka liri organizimi politik, ka ballafaqim publik mes palëve politike etj. Nuk po ia dalim ende të organizojmë zgjedhje normale, nëpërmjet të cilave t’i njihet e drejta një shumice qytetarësh për të rrëzuar një qeveri e për t’ia dhënë të drejtën e drejtimit të vendit një qeverie tjetër, por në një farë mënyre e në një farë mase kemi bërë zgjedhje. Është e vërtetë, që shumicës në një numër rastesh i është mohuar e drejta të përcaktojë me votën e vet drejtimin e qeverisë qendrore, por në raste të tjera, qoftë në nivel qendror, qoftë në nivel lokal, ka qenë shumica që ka vendosur. Shkurt, duke injoruar ndonjë rezervë të arsyeshme, s’ka gjë se të rëndësishme, mund të thuhet se ne jemi një rend demokratik.

Por kjo nuk është ndonjë arritje e madhe. Edhe Venezuela e Chavezit ishte një vend demokratik për aq sa ishte. Egjipti i Mubarakut e Rusia e Putinit, gjithashtu. E me këtë logjikë, ne shqiptarët, edhe sikur t’ia dalim të mbajmë zgjedhje normale, prapë se prapë nuk do të na hyjë në sy si arritje. Pse? Sepse ne nuk jemi një shtet ligjor, një shtet i së drejtës, një shtet konstitucional (s’ka gjë se kemi Kushtetutë). Te ne dhunohet në vijimësi parimi i barazisë së shtetasve para ligjit, parimi tjetër i ndarjes së pushteteve (parimi check&balance, e quajnë amerikanët), dhe në përgjithësi ligji është gjëja e fundit që merret këtejpari në konsideratë, dhe në këtë pikë personalisht e nënshkruaj me të dyja duart nënvizimin e Blushit. Ky i fundit thjesht gabon, kur bën lidhjen mes koncepteve demokraci e ligj. Që për mua, përsëris, janë dy koncepte të ndara.

Shqip