Data sot është 29-07-2014, ora 16:45

Author Bios

Blogs by this author:

  • Në shkrimin e fundit të publikuar në ‘Shqip’, në atë me titull ‘Policia mes show-t e suksesit’, nënvizoja me tone përshëndetëse, mes të tjerash, disa përpjekje që po bëhen nga policia shqiptare për trajtimin e “derrave” në mënyrë të barabartë me “kafshët” e tjera, duke krijuar kështu një thyerje apo ndarje me një praktikë të moçme, sipas së cilës, derrat, d.m.th. njerëzit e nomenklaturës sunduese, kanë qenë gjithnjë më të barabartë se kafshët e tjera, d.m.th. vegjëlia e sunduar.

    Sa më sipër, d.m.th. thyerjen me këtë traditë orwell-iane, nuk e kam nxjerrë nga sondazhet apo statistikat. Sondazhe nuk ekzistojnë, ndërsa statistikat, edhe pse mund të ekzistojnë, unë nuk i kam në duar; pastaj, nuk do guxoja gjithsesi t’u referohesha për shkak të mosbesimit që ekziston për to. Këtë tezë pra të thyerjes me këtë traditë, e mbështes thjesht te vëzhgimet e mia e te një perceptim që është krijuar tek-tuk. E prandaj, kjo tezë e imja ka, në teori, të njëjtin legjitimitet që ka dhe teza tjetër, sipas së cilës derrat vijojnë të jenë më të barabartë, në mos edhe më të barabartë se sa më parë, se kafshët e tjera. Përveç kësaj, unë jam duke folur në këtë mes për një dukuri (nëse e shihni edhe ju) që ndodhet në një fazë embrionale. Dhe nuk ka se si të jetë ndryshe. Një traditë disa qindravjeçare e pushtetarëve arrogantë që dalin mbi ligjin nuk mund të mposhtet as nga disa dhjetëra policë të mirë (nëse këta policë të mirë ekzistojnë), as në harkun e treqind ditëve.

    Përpara se t’ju them atë që unë kam vënë re, por ju tregoj atë që më ndodhte deri më 23 qershor (kuptohet, ajo që ndodhte deri më 23 qershor nuk ka lidhje veç me pushtetin paraardhës). Dhe nuk është se po them gjëra të reja. Janë gjëra që i kam thënë dhe herë të tjera. I kanë thënë dhe të tjerët tok me mua, e ndonjëherë përpara meje e më fort se unë.

    Deri më 23 qershor, unë kam qenë një “derr” i privilegjuar. Me fjalë të tjera, sa herë që më ndalnin policët në rrugë, skenari ishte i njëjtë deri në mërzi. “Ah, zoti Nano, qenkeni ju?”, ia bënte polici i radhës. “Po, urdhëroni”, thoja unë. “Jo, nuk ka asnjë problem, nuk e dinim që ishit ju; mund të vazhdoni; ju kërkojmë ndjesë”, dhe me këtë biseda mbyllej. Unë vijoja rrugën.

    Mund të kem qenë me dhjetëra herë personazh i kësaj fabule. Policët kanë qenë gjithëherën të sjellshëm me mua. Kurrë nuk më kanë gjobitur, edhe pse në ndonjë rast, sidozot kur më kanë kapur duke ecur me shpejtësi në superstradë, e kam pasur hak të gjobitem. Ka qëlluar që të gjobitem, por në mungesë ama; fjala vjen për ndonjë parkim në vendin e gabuar, apo për parkim paralel me linjën e parkimit të lejuar. Ndërsa gjoba “sy më sy” nuk më janë vënë. Kuptohet pse. Në një botë dystopike, si kjo ku jetojmë prej kohësh që s’mbahen mend, një “derri” nuk mund t’i vihen gjoba e nuk mund t’i jepen ndëshkime. Ligji pra nuk mund të veprojë kundër një “derri”, çfarëdo që të bëjë ky “derr”. Ligji mund të veprojë vetëm kundër “kafshëve” të tjera.

    Një herë, vetëm një herë, jam ndodhur edhe në një situatë krejt tjetër, dhe për këtë kam bërë një artikull të fortë. Në Murriqan, teksa kthehesha nga Mali i Zi, më del përpara, në një kthesë, një togë policësh, dhe njëri prej tyre, ai që më ndali, sapo më njohu, ia bëri: Ah, shih kush na qenka! Dhe pas kësaj, m’u drejtua me fjalët: Kur del fytyra jote në TV, unë ndërroj kanal. Unë u shock-ova, por nuk u çudita. Nuk kish arsye të çuditesha. Gjesti i tij ishte në logjikën e regjimit orwell-ian, në të cilin jetonim. Në atë rast konkret, për atë polic konkret, unë nuk bëja pjesë tek derrat që vlenin më tepër se sa ligji. Përkundrazi, unë isha një nga kafshët e tjera, madje jo një kafshë që duhej të gjurmohej për t’u kapur në gabim a kundërvajtje, por një kafshë, së cilës i duhej gjetur se s’bën kundërvajtja. E më e bukura ishte se unë kundërvajtjen e kisha qysh në fytyrën time, që atij polici të Republikës, të Republikës që ish dhe e imja, ia sillte zorrët te goja.

    Përsëris, ky ka qenë një rast i rrallë. Rëndom, unë kam qenë prej kohësh pjesë e nomenklaturës së paprekshme të derrave. Mirëpo – tani po kthehem tek argumenti i fillimit – ka ca muaj, që nuk e gëzoj më këtë status të derrit. Të paktën, kështu më duket. Nuk ka ndodhur më të më ndalin e të më thonë “ah, jeni ju zoti Nano? Ok, ju kërkojmë ndjesë”. Gjatë gjashtë muajve të fundit, mua më ka qëlluar vetëm një herë të më ndalin. Donin të verifikonin, nëse kisha gjoba pa paguar, dhe më bëri përshtypje se, ndonëse e kishin të qartë se kishin të bënin me një “derr”, e çuan deri në fund atë që kishin nisur. Më çuan deri tek një oficer që ishte disa metra më tutje, brenda makinës së vet, me një kompjuter mbi gjunjë. Ishte një djalë i ri rreth të tridhjetave. U soll me shumë korrektesë me mua, ndonëse nuk lëvizi fare prej vendit. E nuk dha asnjë shenjë se e kish kuptuar se përpara syve kish një “derr”. Bëri verifikimin në kompjuter, dhe në fund m’u drejtua me fjalët: Zotëri (nuk m’u drejtua me “zoti Nano”, dhe ky ishte një ndryshim kolosal), puna e parë që duhet të bëni është të shkoni të paguani gjobat; ju figuroni tanimë si një person që jeni paralajmëruar se duhet të paguani gjobat, e nëse ju gjejmë sërish me gjoba të papaguara, do të ndëshkoheni me penalitete të tjera”. “Si urdhëron!”, i thashë, dhe u largova. Bëra atë që më tha, shkova në një pikë postare, dhe pagova gjobat e prapambetura. Por ndërkohë, isha në një gjendje ngazëllimi. Ishte hera e parë që dikush nuk më shihte si një “derr”.

    E di, ky oficer i ri, emrin e të cilit nuk e mësova dot e fytyrën e të cilit e kam harruar, mund të jetë një rast i rrallë. Nga ana tjetër, në ndryshim nga unë, kolegë të mitë, “derra” të tjerë pra, mund të kenë provuar përvoja të ndryshme nga kjo e imja, e në këtë kuptim, rasti në fjalë, mund të mos jetë fare përfaqësues. Por mua më ka mbetur në mendje, megjithatë. Ngaqë ishte hera e parë që unë u trajtova si një kafshë e zakonshme e Fermës sonë të Kafshëve.

    Shqip

  • Dje u zhvillua një veprimtari e Ministrisë së Punëve të Brendshme për të bërë bilancin e 300 ditëve punë. Mbledhje të tilla me rastin e 300 ditëve janë një shpikje e kësaj mazhorance. Kishim dëgjuar të bëhej, në stilin Roosevelt-ian, një bilanc i 100 ditëve, apo në stilin klasik, një bilanc vjetor, por bilanc të 300 ditëve nuk kishim dëgjuar. Mirëpo Rama nuk lë asgjë pa shfrytëzuar kur ia do puna që të nxjerrë në dritë sukseset e veta, apo të shesë për suksese edhe shtërzime dosido të qeverisë. Nuk është sekret tanimë që, për të, stili në të bërit e gjërave ka rëndësi po aq sa dhe gjërat vetë, në mos më tepër. Ai nuk e ka humbur (madje bën vaki që e ka forcuar) instinktin e artistit që e bën të besojë se përmbajtja pa formën bën shumë më pak përshtypje sesa forma pa përmbajtjen. Këto mbledhje me temë “300 ditët e qeverisjes”, ashtu si dhe protagonizmi i tij i pasosur televiziv (nëse hap tri herë gjatë ditës televizorin në një nga kanalet shqiptare, të paktën njëherë do të shfaqet se s’bën portreti i Ramës; i vetmi ngushëllim për shikuesit është që, në ndryshim nga paraardhësi, Rama nuk ka gjuhë të pagdhendur e nuk merret me kundërshtarët), janë një dëshmi i kësaj strategjie të show-t.

    Në mbledhjen e djeshme pati dhe ilustrime filmike të sukseseve të qeverisë. Policia, nëpërmjet kamerave të veta të instaluara në terren, kish kapur çaste e situata nga puna e vet, dhe merrej vesh se ishin situata që evidentonin disa arritje në punën e tyre, si fjala vjen gjobat që u vihen njerëzve të rëndësishëm të jetës politike, institucionale, publike, denoncimi i qytetarëve që kanë tentuar të bëjnë atë që kanë bërë prej mijëra vitesh këtyre anëve, d.m.th t’u ofrojnë para policëve, e në këmbim të lihen të qetë në rutinën e në avazin e tyre prej kundërvajtësi, etj., etj. Këto ilustrime iu përcollën më pas edhe agjencive të shtypit e televizioneve. Dhe me këtë jemi ende te strategjia e show-t.

    Sa më sipër, është vetëm njëra anë e medaljes. Prapa ngasjes e tentativës së qeverisë për të bërë show ka, në fakt, dhe një numër suksesesh e risish në punën e policisë, që paradoksalisht është qeveria me show-n e vet që nuk na lë t’i shquajmë.

    Kuptohet, kush dëshiron të fokusohet te yçklat e policisë, mund ta bëjë këtë gjë fare lehtë, pasi ato janë të shumta. Një sosh, për shembull, ka të bëjë me emërimet e natyrës klienteliste a krahinore, të cilat u denoncuan dje nga një deputet i mazhorancës. Deputeti nuk dha shifra e të dhëna konkrete, që do ta ilustronin dukurinë në fjalë, e prandaj unë jam i prirur të fus në llogari dhe një koeficient të teprimit të deputetit që bëri denoncimin, por në të njëjtën kohë jam po njësoj i prirur të besoj se rekrutimet me logjikë krahinoriste në polici vijojnë edhe sot e kësaj dite. E në këtë kuptim – po e shpreh idenë, ashtu si dhe deputeti, në mënyrë fare të troçtë – një si revansh i tepelenasve mbi tropojanët nuk duhet të jetë pa gjë. Ministria, po të mos e kish mizën nën kësulë, do duhej ta bënte një shpjegim të vetin menjëherë pas denoncimit të bërë nga Doshi. Nuk e bëri. Dhe unë nuk e di pse nuk e bëri. Unë di që do duhej ta bënte. Do duhej ta bënte edhe për të bërë të qartë se nuk ka asnjë frymëzim krahinorist në këtë mes, por edhe për të theksuar se puna e policisë nuk duhet vlerësuar veç nga kritere të tilla, për të theksuar pra se e keqja e policisë së Berishës nuk ishte që ishte e pushtuar nga tropojanët, por që ishte e tëra një bandë bashibozukësh. E me këtë nuk është se jam duke minimizuar rekrutimet e tipit krahinorist. Jo, jam po aq i shqetësuar sa Doshi lidhur me këtë (sikur të jetë e vërtetë). Thjesht, jam duke e futur diskutimin në binarë më esencialistë, s’ka gjë se natyra e rekrutimeve është gjithashtu një gjë esenciale; është një gjë edhe më esenciale në rastin që këto rekrutime janë të ndotura me krahinorizëm. Por diskutimi njëmend esencial është i një natyre tjetër. Fjala vjen, i formës: “Ok, Rama na mbyti me propagandë, e Tahiri na mbyti me tepelenas, por le t’i përgjigjemi pyetjes: si është policia që kemi sot?

    Ka shenja që na thonë se policia e sotme është ndryshe. Është duke krijuar një standard tjetër, që ne nuk e njihnim më parë. Afërmendsh, ky standard është shumë larg policisë së vendeve serioze të botës (vetëm pushtimi policor i rrugëve e qyteteve tona, edhe pse mund të shërbejë si ngushëllim për mijëra e mijëra shqiptarë, mbetet një nga elementët bezdisës të panoramës urbane këtyre anëve), por në të njëjtën kohë na ka larguar në një masë të madhe nga tradita e policive të korruptuara të këtyre viteve të fundit. Rastet e policëve që të ndalnin në rrugë me shpresën se, duke kapur dikë në kundërvajtje, mund t’i zhvatnin ndonjë lek nën dorë, në mos mund të kruheshin kot më kot për hiç gjë, duket se janë rralluar ndjeshëm. Sjellja e policëve në rrugë është ku e ku më korrekte se më parë. Trajtimi i “derrave” rreket të jetë i barabartë me atë të “kafshëve” të tjera, gjë që duket te gjobat ndaj deputetëve e ndaj personazheve të tjerë me ndikim publik. E kështu me radhë.

    Mos vallë jam duke parë ndonjë mirazh në këtë histori? Nuk besoj. Një polici mund të shesë një imazh të rremë të vetvetes për një javë, e shumta për një muaj, por nuk është e mundur ta shesë këtë imazh për një vit të tërë. E në këtë kuptim frika ime nuk është imazhi i rremë i derisotshëm i policisë. Frika ime është tjetër. A do të jetë në gjendje kjo polici që risitë për të cilat fola pak më sipër (sjellja korrekte në publik, qasja antikorruptive, trajtimi i barabartë i të gjithë shtetasve, etj) t’i shndërrojë në një praktikë pune e në një traditë? A do të jetë në gjendje kjo polici që të na befasojë me risi të tjera?

    Shqip

  • Pati një numër reagimesh ndaj shkrimit tim të mëparshëm lidhur me “KLD-në që ish, KLD-në që është e sistemin që mbetet” që më cysin ta vijoj diskutimin e nisur, i cili është, në të vërtetë, një diskutim që s’ka të sosur. Dhe kjo për një arsye shumë të thjeshtë: kriza e sistemit të drejtësisë është e thellë, shumë e thellë; prandaj, edhe shumë e dukshme. Ne mund të mos biem dakord mbi shumë gjëra, mes të cilave edhe mbi mënyrën se si mund të dilet nga kjo krizë, por që sistemi i drejtësisë është në një krizë të rëndë, për këtë nuk ka dyshime. Mund të ketë dhe struktura të tjera shtetërore apo publike që janë po njësoj në krizë, apo në një krizë po njësoj të rëndë (fjala vjen, mass-media, apo sistemi i partive, apo …), por çfarë bie më shumë në sy, e çfarë bart më shumë rreziqe, duket se është sëmundja e sistemit të drejtësisë. Prej këtu buron nevoja për të ndërhyrë. Fort. Urgjentisht.

    Ka dy pyetje që lindin në këtë mes. E para: Si mund të besohet se këtë reformim të këtij sistemi mund ta bëjë klasa politike, apo një pjesë e kësaj klase, që ose është shkaktare e kësaj situate, ose është e interesuara më e parë që ky reformim të mos bëhet? Në fakt, këtu ka një problem. Ne kemi një klasë politike jo thjesht të inkriminuar, por në një masë të madhe edhe të kriminalizuar. Nga ana tjetër, një nga kutet, me të cilat mund ta matet eficienca e një sistemi drejtësie, është forca e aftësia e këtij sistemi për të vepruar kundër njerëzve me pushtet; më saktë, për të ngritur një padi kundër tyre e për t’i detyruar të mbrohen si njerëz të thjeshtë në sallat e gjyqeve. Po ribëj pyetjen, atëherë: A kanë interes eksponentët e një klase të tillë politike të ndërtojnë një sistem, në ingranazhet e të cilit do të ngelnin ata vetë? Përgjigjja është e qartë: Jo, nuk kanë interes.

    Ne mund të merreshim pa fund me këto pyetje që e bëjnë gjendjen krejt të pashpresë, por kjo do të ishte e kotë për sa kohë nuk kemi një lojtar “rezervë” që do të mund ta bënte këtë punë. Kjo klasë politike mund të jetë edhe më e korruptuar se sa është, por ajo është e vetmja fuqi publike që ka legjitimitetin e nevojshëm për ta bërë këtë gjë. Ka fuqi të tjera publike që kanë autoritetin e duhur për të bërë të njëjtat reforma të nevojshme, madje për t’i bërë me një motivim shumë më të shëndetshëm e me një kompetencë shumë më të madhe (këtu mund të futeshin gjyqtarë të ndryshëm, intelektualë publikë, politikanë, ekspertë të fushës etj), por puna është se politikanët kanë legjitimitetin për ta bërë këtë reformë. Ata kanë votëbesimin e popullit shqiptar. Mirë do ishte që këta të fundit të kishin edhe autoritetin e duhur, që vjen prej frymëzimit moral e prej kompetencës profesionale, por ja që s’e kanë. Dhe kur vjen puna që na duhet të zgjedhim mes forcave që kanë autoritetet e atyre që kanë legjitimitet, ne nuk kemi rrugë tjetër, veçse të zgjedhim të dytët. Mbi këtë logjikë është ngritur ky sistem qeverisjeje. Ndryshe, do të mund të gjenim një zgjidhje që do të na ngushëllonte për momentin, por që do të na krijonte komplikacione të mëdha në të ardhshmen. Shkurt, detyrën për ta bërë këtë reformë e ka klasa politike. E prandaj, është e kotë, a e tepërt, që të ngrihen pyetje si ato të mësipërmet. Pyetje të tilla, në këtë diskutim që bëhet, janë moralizime që nuk ndihmojnë.

    Pyetja e dytë ka të bëjë me një qëndrim që është vënë re të artikulohet tek-tuk kohët e fundit e që unë e cekja në fund të shkrimit paraardhës. Dikush në publik, e shumëkush në biseda private, duke qenë me idenë se reformimi i sistemit të drejtësisë është i domosdoshëm dhe urgjent, s’e kanë pasur për gjë të thonë se “nuk bëhet hataja nëse shkelet Kushtetuta”. Madje, ndonjëri e sheh shpëtimin bash te shkelja e Kushtetutës. Dhe arsyetimi që ata bëjnë është pak a shumë kështu: “Berisha, para se të linte pushtetin, bëri çmos që ta mbushte sistemin e drejtësisë me njerëz të tij; sikur të mos ish mjaft kjo, ai mori nën hyqëm edhe një numër institucionesh që kanë në dorë funksionimin, organizimin e kontrollin e sistemit të drejtësisë; gjithçka e bëri për të garantuar mbrojtjen e vetes e të vetëve nga ndonjë ndëshkim i mundshëm për shkak të zullumeve të mëdha që ata kanë kryer për tetë vjet me radhë; mirëpo e keqja e kësaj nuk është thjesht se Berisha e të vetët janë të pandëshkueshëm; e keqja është se e gjitha kjo ka krijuar një klimë papërgjegjshmërie brenda sistemit; dhe kjo është njëra nga arsyet, më kryesorja, që sistemi është sot si mos o Zot; në këto rrethana, për ta risjellë sistemin në një regjim minimal eficence e integriteti, duhen ndërhyrje; e duke qenë se Kushtetuta nuk i lejon, apo i lejon në një kohë tjetër ndërhyrje të tilla, o burra, le ta shkelim Kushtetutën”. Duket sikur këtu jemi në rastin klasik të “qëllimit të mirë e të mjetit të gabuar”, por nuk është çudi që të jemi në rastin e “qëllimit të keq e të mjetit të lig”.

    Unë bie dakord pikë për pikë me përshkrimin e shpjegimin e asaj që ka ndodhur deri më 23 qershor 2013. Por mendoj se apelit për të bërë ndërhyrje jo kushtetuese i duhet thënë stop. Ndërhyrjet në kundërshtim me ligjin e me Kushtetutën, edhe kur ngrihen mbi (përligjen me) qëllime të mira, janë një praktikë që duhet refuzuar pa një, pa dy. Duket si një gjë shumë logjike që të sublimosh qëllimet e mira në kurriz të ligjeve që pengojnë reformat e nevojshme. Por s’është hiç kështu. Përkundrazi, nuk ka një lojë më të rrezikshme sesa kjo. Dhe jo sepse qëllimi mund të mos jetë i mirë, por sepse precedentin e dhunimit të ligjeve e Kushtetutës, me t’u krijuar, asgjë s’e pengon të shndërrohet në modë. Madje, rëndom është pikërisht kjo që ndodh: Precedenti shndërrohet në modë. Dhe kur dhunimi i ligjeve e i Kushtetutës shndërrohet në modë, rezultati është diktatura. Ose në rastin më të mirë, është kaosi që ka mbretëruar në Shqipërinë e viteve 1990-2014. Edhe kaosi në sistemin e drejtësisë.

    Shqip

  • Kanë qenë të shumtë ata që kanë besuar se KLD-ja e mëparshme ka qenë frikshmërisht e korruptuar. Nuk di nëse kish ndonjë të vërtetë në ato që thuheshin, por di që ato që thuheshin ishin gjëra që ta hiqnin trurin. Dhe nuk kam gjetur asnjë njeri që të mos ishte në dijeni të këtyre thashethemeve. Madje, kish sa të duash që ishin të sigurt se kjo nuk ishte një punë thashethemesh. Thuhej, për shembull, se çdo emërim bëhej në këmbim të disa dhjetëra mijë eurove, e në ndonjë rast – kur vendi që kërkohej ish “me shumë lekë” – të disa qindra mijë eurove. Doni që të jem më konkret? Thuhej që një vend pune në Gjykatën e Lartë (anëtar i kësaj Gjykate) kushtonte 300 mijë euro.

    Nuk e di nëse anëtarët e KLD-së së mëparshme kanë qenë në dijeni të këtij perceptimi a opinioni a bindjeje që shqiptarët kishin për punën e tyre. Nuk di pra nëse atyre u ka shkuar në vesh fakti që ekzistonin legjenda të tilla urbane, që krijonin atë nam të zi për ta, ashtu si afërmendsh nuk di që në këtë mes të bëhej fjalë vetëm për shpifje, apo në të kundërt, të kish edhe diçka/gjithçka të vërtetë. Më duhet të them ama se personalisht, këtë legjendë, e kam marrë gjithnjë me rezervë. Dhe e kam marrë me rezervë jo ngaqë kam menduar se anëtarët e KLD-së kanë qenë burra të mirë, të drejtë, të ndershëm (jo, jo, aspak; përkundrazi), por ngaqë, po ta besoja këtë gjë, nuk më mbetej gjë tjetër, veçse të vrisja veten. Ose në rastin më pak tragjik, t’i bëja m… njëherë e mirë këtij vendi.

    Dhe na ndodh edhe në rrethana të tjera që ne të mos i besojmë ca gjëra, s’ka gjë se gjasat janë të shumta që këto gjëra të jenë të vërteta. Na ndodh të mos i besojmë, ngaqë nuk duam t’i besojmë, ngaqë, po t’i besonim, do mbeteshim krejt të pashpresë, e do na binte qielli mbi krye. Në rastin konkret, të besoje se një vend pune në një gjykatë jepej në këmbim të mijëra eurove ishte si të bije dakord me një denatyrim të thelbit të gjërave. Si mund të përfytyrohet që një gjyqtar, d.m.th një njeri i zgjedhur për të zgjidhur mosmarrëveshjet mes palëve e për të dhënë drejtësi në këtë botë, ta blejë këtë përgjegjësi me pará? Si mund të përfytyrohet që karriera e një gjyqtari, këtij funksionari shtetëror që ka për detyrë t’u bëhet barrierë sjelljeve korruptive në shoqëri, të fillojë apo të ngrihet mbi një akt të pastër korruptiv? Siç merret me mend pra, nëse do të besohej, ky do të ishte fundi. E prandaj, unë nuk e kam besuar.

    Më duhet të them, megjithatë, se ky nam i zi i KLD-së iku tok me KLD-në, e ky fakt ma lëndon pak dëshirën për të mos besuar se KLD-ja e Topit ishte aq palavike sa thuhej. Për KLD-në e Nishanit nuk thuhen më gjëra të tilla. Nuk flitet më pra që të jenë bërë emërime brenda sistemit të drejtësisë në këmbim të parave. Dikush në këto rrethana, me anë të një silogjizmi të thjeshtë, do të mund të arrinte fare kollaj, e fare pa faj, në përfundimin se janë të vërteta ato që janë thënë për KLD-në e mëparshme. Përndryshe, të njëjtat gjëra do të thuheshin e do të besoheshin edhe për KLD-në pasardhëse. Atëherë, duhet ta vëmë në bankën e akuzës KLD-në e mëparshme? Jo, nuk është e thënë, ngaqë një silogjizëm është thjesht një silogjizëm, d.m.th nuk ka fuqinë e një prove, aq më pak në aspektin juridik. Por nga ana tjetër, edhe pse nuk e vëmë dot në bankën e akuzës, paudhësitë e asaj KLD-je të vijnë përpara syve në një formë jo dhe aq legjendare. Kjo situatë e re të bën të besosh se në planin etik ka një ndryshim kolosal mes KLD-së së mëparshme e KLD-së së këtyre ditëve. Është vërtet kështu?

    Tani, që publiku ka sot perceptimin se vendet e punës së gjyqtarëve nuk janë më “for sale”, ky është një ndryshim kolosal. Por duhet thënë se kjo KLD ka plot yçkla e xanxa të tjera të natyrës etike. Problemi etik mbetet sërish pra. Nuk ekziston më perceptimi se bëhen emërime në këmbim të parave, por ekziston perceptimi, madje bindja e siguria, se promovohen e merren në mbrojtje gjyqtarë të korruptuar. Dhe ky promovim a marrje në mbrojtje e individëve a strukturave korruptive brenda sistemit ndodh jo aq prej ndonjë disponimi jo fort etik të anëtarëve të KLD-së, a të drejtuesve të këtij institucioni shumë të rëndësishëm kushtetues, se sa prej një motivimi politik të tyre.

    Unë nuk e di, e nuk kam se si ta di, nëse Bujar Nishani ka me Sali Berishën po atë marrëdhënie varësie e nënshtrimi që ka pasur para se të bëhej President. Mirëpo, është mirë që ai vetë ta dijë se perceptimi i publikut nuk është në favor të tij. Si zor të gjesh ndonjë shqiptar që të mos mendojë se Nishani merr urdhra nga Berisha, e merr vendime që i interesojnë Berishës. Nëse Nishani nuk e di se shqiptarët e shohin në këtë mënyrë, atij nuk i falet. Ashtu si nuk i falej Topit që nuk e dinte, nëse nuk e dinte, se shqiptarët, me të drejtë apo pa të drejtë, i kishin mbushur mendjen vetes se KLD-ja e tij bënte emërime në këmbim të parave.

    Perceptimi i publikut ka rëndësi në raste të tilla, ngaqë është në lojë besueshmëria publike e kreut të shtetit. Dhe një kryetar shteti që shet, a bën sehir teksa shiten, vende pune në sistemin e drejtësisë (sa herë e përmend këtë fakt a sendërgji, më vijnë zorrët te goja), dhe një kryetar shteti që supozohet se është vegël në duart e një tjetri janë një gjë që ta përqesh idenë a shpresën për një shtet minimalisht serioz. Prandaj, Nishani (Topi u përket arkivave, shyqyr Zotit) duhet të dijë të përballet me këtë perceptim. Dhe mënyra më e mirë për t’u përballur është të kuptojë se ky nuk është një perceptim i fabrikuar nga njerëz dashakeq. Ky perceptim e ka burimin qysh në sekondën e parë, kur Nishani po zgjidhej President. Ai nuk duhet ta injorojë faktin se është zgjedhur personalisht nga Sali Berisha, dhe është zgjedhur në një klimë konflikti e karshillëku me opozitën e kohës që sot është mazhorancë, e në funksion të tahmasë së tij (Berishës) për të marrë nën kontroll të gjitha institucionet. Edhe sikur Nishani të demonstrojë se është Presidenti më i mirë në botë, ai do të vuajë se s’bën peshën e paragjykimeve për mënyrën se si u zgjodh. Mirëpo, Nishani nuk duket se e ka vënë ujin në zjarr lidhur me këtë paragjykim. Nuk ka bërë asnjë përpjekje për t’u treguar shqiptarëve se lidhjet me Berishën i ka këputur qysh në momentin që u zgjodh President. Madje, në një numër rastesh është dukur se ka pasur merak të demonstrojë të kundërtën.

    Të kuptohemi, Bujar Nishani është duke ushtruar funksionin e Presidentit në rrethana të vështira. Përveç që është i rrethuar me paragjykime nga të gjitha anët, ai është shndërruar edhe në tabelë qitjeje nga ana e mazhorancës. Por kjo nuk është ndonjë gjë e re në vendin e shqipeve. Është një gjë e gabuar dhe e pajustifikueshme, por nuk është një gjë e re. Të gjithë Presidentët kanë punuar nën një presion të egër, madje shumë më të egër se sa ky që po ushtrohet mbi të, dhe kjo kulturë e presionit mbi, apo e konfliktit me, Presidentin është e mbjellë nga po ai njeri që ka dashur që në krye të Presidencës të jetë Bujar Nishani. Dhe është kjo arsyeja e dytë (e para është paragjykimi, për të cilin sapo fola) që ankesa e Nishanit mbi sulmet e mazhorancës në adresë të tij nuk bëjnë shumë efekt.

    Ka dhe një arsye të tretë, që e lë pa aleatë Nishanin në këtë “betejë” me mazhorancën. Sistemi i drejtësisë është në ditët e veta më të zeza, dhe mazhoranca, posaçërisht kryeministri, është kapur pas kauzës së ndryshimit të gjërave. Nuk di se ç’mbështetje ka kryeministri në këtë “yxhym”, nuk di as se cilat janë qëllimet apo motivet e tij të vërteta, por di që kauza, pas së cilës ai është kapur, është shumë popullore. Dhe e drejtë. Të shumtët e shqiptarëve, në mos të gjithë, mendojnë ashtu si edhe kryeministri, që sistemi i drejtësisë është “ku, ku, moj nanë”, e për rrjedhojë që ky sistem nuk mund të lihet kështu si është, që duhen reforma, që duhen ndërhyrje urgjente, e që sëmundja ka shkuar aq thellë e aq gjerë sa janë të shumtë ata që shfaqen dramatikisht të gatshëm të pranojnë edhe ndonjë kirurgji të improvizuar të paparashikuar nga teoria e librat (“le të shkelet Kushtetuta; e rëndësishme është të bëhet diçka”, thonë si pa të keq shumë vetë, mes të cilëve edhe intelektualë publikë).

    Presidenti do kishte bërë mirë që këtë betejë të mos ia linte në dorë mazhorancës. Duhet të mos ia linte në dorë mazhorancës qoftë edhe për faktin që institucioni që ai kryeson, KLD-ja pra, është një lojtar më i rëndësishëm se sa vetë mazhoranca në këtë betejë. Mirëpo, ai nuk e ka bërë këtë. Sistemi, në tërësi, ka mbetur po aq i korruptuar e po aq jashtë binarëve sa ka qenë në kohën e Topi-Spahiut.

    Shqip

  • E përjavshmja informative gjermane Der Spiegel, duke iu referuar disa burimeve të veta, bënte me dije se Kancelarja Angela Merkel është duke menduar tërheqjen nga posti i Kancelares e nga jeta politike. Dikush nga të vetët doli për të bërë një përgënjeshtrim, por lajmi i DerSpiegel-it nuk duket nga ata që bien era spekulim. Angela Merkel pra (herën e fundit që e kemi parë ka qenë parmbrëmë, tok me Presidentin federal, Joachim Gauck, që i gëzohej golit të kombëtares gjermane në minutën e 113 të ndeshjes 120 minutëshe si një tifoze e papërmbajtur) është duke menduar dorëheqjen para zgjedhjeve të vitit 2017, apo moskandidimin për herë të katërt për postin e Kancelares. Dhe të mendosh se ajo është në kulmin e popullaritetit të vet. Në politikë, si rregull, ndodh që mbështetja elektorale në favor të një personazhi të rëndësishëm e të ekspozuar ndaj publikut është e destinuar të bjerë me kalimin e kohës. Me fjalë të tjera, sa më gjatë të rrijë dikush në pozicione të rëndësishme të vendimmarrjes nacionale aq më të shumta janë gjasat që imazhi/autoriteti i tij të prishet/dobësohet. Dhe shpesh kjo gjë ndodh edhe në rrethanat kur veprimtaria e tij konsiderohet e suksesshme. Shembujt që e ilustrojnë këtë dukuri janë të panumërt, dhe kjo është aq e vërtetë sa mund të thuhet pa frikë se Angela Merkel përbën një përjashtim që përforcon rregullin. Edhe në këto kohë që po jetojmë.

    Kolegë të Merkel-it ende në skenë, apo të sapolarguar nga skena, kanë që të gjithë probleme të imazhit. George W. Bush i mbylli dy mandate në Shtëpinë e Bardhë, dhe shumë njerëzve në SHBA e nëpër botë këto dy mandate, për shkak të mënyrës se si i kanë perceptuar bëmat e tij (e nuk është e thënë që ai perceptim të përputhet me gjykimin që do t’i bëjë historia), u janë dukur si një kohë e pafundme. Barack Obama, që u zgjodh e u rizgjodh “për një urdhër të historisë” e nën entuziazmin e milionave amerikanëve e jo vetëm amerikanëve, po i afrohet fundit të karrierës së tij presidenciale, e ndonëse mbështetja në favor të tij është në nivelet e 45%-ëshit (jo keq për një President që po hyn në vitin e gjashtë të një mandati tetëvjeçar), shumë njerëz kanë frikë se ai do të arkivohet si një President që nuk mundi të linte gjurmë. Ai nuk e ka më sex appeal-in që ka pasur. Francezët nuk e mbajtën dot Sarkozy-në për më shumë se shtatë vjet (një mandat), ndërsa pasuesin e tij, Hollande-in, do donin ta mbanin, po të ish e mundur, edhe më pak se një mandat. Berlusconi është prova më e gjallë e faktit që jetëgjatësia në politikë është mënyra më e mirë për të bërë harakiri. E kështu me radhë.

    Ndërsa me Merkel-in ka ndodhur ndryshe. Ajo ka fituar tri palë zgjedhje. Ka fituar në vitin 2005, pastaj në vitin 2009, e në fund në vitin 2013. I janë bërë gati dhjetë vjet si Kancelare e pothuaj 15 vjet si protagoniste e zëshme në politikën gjermane (është kryetare e CDU-së qysh prej vitit 2000). Ka qenë në krye të një koalicioni qeverisës, që jo vetëm u pa si i vështirë për t’u ndërtuar e drejtuar, por u pa edhe si një minë e vënë në themelet e një karriere të saponisur. Por ajo ia doli; madje doli më e fortë nga e gjithë kjo “koklavitje”. Dhe është kjo forcë që e bën atë të çojë nëpër mendje largimin nga skena.

    Të kuptohemi, një politikan nuk është e thënë të largohet shpejt, pasi kjo gjë mund të merrej edhe si shenjë brishtësie e dobësie. Largimi lidhet dhe me ca synime që ai i ka vënë vetes, e në këtë kuptim edhe jetëgjatësia në skenë mund ta ketë një lloj kuptimi. Madje, pikërisht rasti i Merkel-it tregon, se nuk është largimi në vetvete që ka rëndësi. Përkundrazi, është largimi në momentin e duhur, në momentin kur ti e kupton se e ke dhënë çfarë kishe për të dhënë, e kur ti e kupton se duhet t’u hapësh rrugën të tjerëve, të cilët do të sjellin energji e motivime të tjera. Në këtë kuptim unë nuk jam në gjendje të them, nëse largimi i Merkel-it (në rastin që lajmi i Der Spiegel-it do të ishte i vërtetë) do të ishte gjëja e duhur për t’u bërë. Nuk është kjo që ka interes.

    Mua më tërhoqi ky lajm thjesht për asocimin që mund t’i bëhet me situatën në Shqipëri. Largimi nga postet e rëndësishme drejtuese në politikë apo në shtet këtej nga anët tona është një gjë që nuk mund të mendohet. Nuk është as tradita që mund të na ndihmonte në këtë drejtim, s’ka gjë se historia jonë politike e shtetërore ka nisur me një gjest dorëheqjeje a largimi. Ka qenë babai i pavarësisë, Ismail Qemali që diti të lexonte mirë një situatë, e cila ish e tëra kundër tij e në të cilën ai praktikisht i kish duart të lidhura (edhe për faj të tij, kuptohet), e të merrte vendimin për ta lënë postin në krye të qeverisë. Tok me postin, edhe Shqipërinë. Mund të thuhet se ish i detyruar të sillej kështu, por të gjithë politikanët e rëndësishëm shqiptarë që kanë ardhur pas tij nuk e kanë çuar në mendje largimin, edhe pse për disa syresh rrethanat kanë qenë më pak të favorshme sesa ato të I. Qemalit.

    Më pak se kurdo, precedenti i Ismail Qemalit na ka vlejtur këto kohë. Askush nuk ka ditur të ikë. Të fuqishmit e këtij vendi ose kanë ikur krejt pa lavdi (ky është rasti i F. Nanos), ose po tregojnë se duan të japin shpirt duke qenë në komandë të punëve të këtij vendi (ky është rasti pothuaj klinik i S. Berishës). Edi Rama ka dashur të mos ngjasojë me të tjerët, kur ka deklaruar më shumë se njëherë se nuk ka ndërmend të plaket në politikë, por nuk na e ka përkufizuar termin ‘plakje’. Një shtatëdhjetëvjeçar në kohët e sotme nuk quhet plak. A mos vallë do të jetë në krye të PS-së, apo edhe – mos o Zot! – të qeverisë deri në këtë moshë? Ilir Meta ka ndërtuar një kompani private të tijën që quhet LSI, e nuk ka dhënë asnjë shenjë se e çon nëpër mendje të japë dorëheqje nga posti i CEO-s. E as që ka kush t’ia kërkojë këtë dorëheqje, ngaqë aksionerët janë që të gjithë të kënaqur nga fitimet e kompanisë.

    Përsëris, nuk është se largimi ka lidhje domosdoshmërisht me moshën, apo me një moment të mirë të karrierës. Largimi ka lidhje më së pari me përmbushjen e një qëllimi, a të disa objektivave. Por puna është së pari se jetëgjatësia në pushtet rëndom nuk i sjell të mira as politikanit, as partisë së tij, as vendit, dhe së dyti këta tanët kanë treguar deri më sot se të vetmin qëllim kanë pasur të rrinë deri në vdekje në pushtet a në politikë.

    Shqip

  • Sapo mbarova së lexuari një libër të një mikut tim, italian. Quhet Darwin Pastorin, dhe është gazetar sportiv. Titulli i librit është ‘Adesso, abbracciami Brazile!’. Ngjarjet në të, afërmendsh, nuk kanë të bëjnë me Brazilin e këtyre ditëve. Po, kanë të bëjnë me Brazilin, dhe me futbollin, por jo me spektaklin e Botërorit, sipari i të cilit ulet sonte në mbrëmje vonë, në skenën e Maracana-së.

    Në këtë libër me nota autobiografike, Pastorin rrëfen mbi një udhëtim që ka bërë në Brazil, në Rio de Janeiro, në vitet 1980, me synimin për t’i marrë një intervistë Zikos, futbollistit të famshëm të Flamengos që atëmot ishte blerë nga Udinese. Ishte një transferim që përbënte lajmin kryesor në Brazil ato kohë. Të gjithë flisnin veç për këtë ngjarje. Faqet e para të gazetave dhe edicionet e lajmeve në TV hapeshin e mbylleshin me Zikon. Tifozët e Flamengos ishin si të shastisur, e gati nuk arrinin ta besonin se “Peleja i bardhë” po u ikte.

    Pastorin mbërriti në Rio, por të nesërmen, aty ia fillon një shi me gjyma e një stuhi që provokon dëme e përmbytje të mëdha në qytet, sidomos në favela-t. Gazetari italian ish duke ndjekur live televizionin RedeGlobo; ishin lajmet dhe ata po flisnin për herë të n-të lidhur me largimin e yllit carioca. Por papritur, në ekran u shfaqën pamje tronditëse. Telekamera kish kapur një favela të zhytur në baltë e në ujë. Një reporter vinte vërdallë mbi një varkë të vogël, nga ato që përdoren edhe nga shkodranët në rrethana të ngjashme. Ai kish hedhur një mushama krahëve, e sikur të mos ish mjaft ky fakt, mbante dhe një çadër të madhe për t’u mbrojtur. Ndalon pranë një pesëdhjetëvjeçari, që ish i zhytur në ujë deri në mes, e po bënte të ikte diku, ndoshta në shtëpi, ndoshta në punë. Pastorin ish i sigurt se telekronikani do t’i jepte një dorë, ta ndihmonte, t’i thosh se nuk mund të rrinte në ujë gjatë, pasi mund të merrte ndonjë plevit, por gati nuk po u besonte as syve, as veshëve, teksa po ndiqte raportimin. Telekronisti i vuri mikrofonin përpara hundës, dhe e pyeti: Zotëri, ç’mendim keni lidhur me largimin e Zikos?

    Tronditja e gazetarit nga Torino nuk mbaron këtu. Ai priste që banori i Rios t’ia merrte mikrofonin, t’ia hidhte fytyrës, t’i thosh se duhet t’i vinte turp për këtë pyetje idiote, në një kohë që ai, tok me mijëra të tjerë, ishin në hall, por ndodhi bash e kundërta. Zotëria që po intervistohej, pas një psherëtime, gati me lot në sy, ia bëri: “Nuk arrij ta besoj këtë që po ndodh. Jam shumë i pikëlluar. Nuk kam lënë ndeshje të Zikos pa ndjekur. Por unë shpresoj që ai të kthehet shpejt”. Dhe pas kësaj, kamera kapi telekronikanin, që u mjaftua t’i thosh: “Faleminderit zotëri, ishit shumë i sjellshëm. Mirupafshim e paç fat!” Dhe e la aty, të zhytur në ujin në ngjyrë të baltës.

    E gjitha kjo ngjarje ju duket e pabesueshme, surreale? Ata që nuk e ndjekin futbollin, ata që nuk e njohin, ata që nuk kanë ndjekur asnjë ndeshje të Botërorit 2014, e sidomos ata që, në emër e në respekt të shijeve të tyre “më buzëholla”, e përbuzin këtë pasion banal (më zunë sytë që dikush kish sjellë këto ditë edhe një konsideratë të Jorge Luis Borgesit: futbolli është popullor ngaqë idiotësia humane është popullore), me siguri do të skandalizoheshin nga kjo që rrëfen Pastorin. Dhe nuk është se ka arsye të skandalizohesh me faktin që ata skandalizohen. Logjika elementare, e thjeshtë, e pastër, e kulluar të thotë se ndërmjet dy kategorive të njerëzve që skandalizohen, të drejtë kanë të parët. Mirëpo, vetvetiu të vjen ta shohësh këtë ngjarje edhe nga ana tjetër. Dhe ta lidhësh me Botërorin që ndoqëm për më shumë se një muaj. Ndoshta as me këtë lidhje nuk mund t’i vihet një emër sjelljes së pacipë të gazetarit dhe përhumbjes fatale të atij banorit të Rios, por mund të ndodhë që Botërori të të ndihmojë për ta kuptuar sadopak gjithë këtë situatë, edhe pse efekti i shock-ut mbetet.

    Botërori, sidomos ky Botëror, ishte një spektakël i hareshëm, që e mbajti një copë herë të shtendosur e të relaksuar këtë botë nevrotike, në të cilën ne jetojmë. Afërmendsh, nuk i zgjidhi problemet e botës, as problemet tona (sikur të zgjidheshin me spektakle këto probleme!), por na tërhoqi të gjithëve me magjinë e vet, ndoshta me budallallëkun e kotësinë e vet, me brohorimat, me zellin patriotik që demonstrohej gjatë ekzekutimit të himneve kombëtare, me lojtarët që qanin si fëmijë teksa këndonin himnin e tyre, me reagimet e tifozëve në shkallët e stadiumeve, me paqen nëpër ato shkallë, me lotët e brazilianëve pas humbjes me Gjermaninë, me lotët e fëmijës së Roben-it pas ndeshjes Holandë-Argjentinë, me bisedën që Presidenti amerikan zhvilloi në telefon me portierin e kombëtares së SHBA-vsëe, Tim Howard, me shtetarët që gjenin kohë për të shkuar në stadium ditën që do të luante skuadra e vendit të tyre etj., etj.

    Gjatë këtij muaji edhe mass-media u bë më e lehtë, madje – për fat – edhe më mendjelehtë. Lajmet e dhembshme e të frikshme i zhvendosën në plan të dytë. Fokusin e vunë në Brazil. Dhe aty bënin të gjitha zhbirilimet e gjetjet e mundshme. Fjala vjen, me t’u marrë vesh se në finale do të ndesheshin Gjermania me Brazilin, gazetat zunë të kërkonin një përthyerje jo sportive të kësaj finaleje. Dhe e gjetën. Zunë ta shohin kotmëkot, por në mënyrë gazmore ama, edhe si një ndeshje mes dy Papëve, atij emeritus e atij që është në detyrë. I pari është gjerman, e as që ka dhënë shenja se e vë ujin në zjarr për futbollin. Madje, duket se është “tepër akademik” për t’i kushtuar vëmendje një argëtimi dosido. Ndërsa i dyti është, kështu duket, një njeri që di ta ndjekë njeriun deri edhe në pasionet e veta banale, madje duke i bërë edhe të vetat këto pasione.

    E meqë jemi te Papa i Romës, ishte e lezetshme ajo që tregonin gazetat para ndeshjes Argjentinë-Zvicër. Papa Françesku, para se të hynte në Vatikan, ndali çapat para një roje, i cili, si të gjithë rojat e Vatikanit, është zviceran. E pa në sy, dhe i tha: Sonte do të jetë një luftë për jetë a vdekje. Dhe me këtë frazë, sado butaforike që të ngjajë, Papa i Romës nxjerr në evidencë frymën e frymëzimin e një show sportiv, siç është ky i Botërorit të futbollit. Është një show i tillë që, kështu si bën Papën “të harrojë” se funksioni i tij është transnational, bën që edhe njerëzit e zakonshëm “të harrojnë” se kanë halle shumë të mëdha. Por është thjesht një copë herë që ndodh kështu. E ç’të keqe ka në këtë mes?

    Shqip

  • Për burrneshat tona ka kohë që shkruhet. E prapëseprapë, ato përbëjnë një dukuri që ndjell interes e vëmendje. Të huajt që vijnë për të vizituar Shqipërinë, sidomos ata që vijnë për herë të parë, kanë në mendje qysh pa u nisur planin, apo mundësinë, për të zhbiriluar në botën tepër ekzotike të burrneshave. Dukuri tjetër ekzotike, ose thënë ndryshe dukuri e qëmotshme që i ka mbijetuar modernitetit, apo që e sfidon këtë të fundit, është Kanuni. Dhe brenda Kanunit është zakoni i gjakmarrjes.

    Ka shumë të huaj që e lënë veten të tërhiqen prej idesë së scoop-it, e për këtë arsye në vëzhgimet e tyre gjenden nënvizime të përcipta. E kur duan që të thellohen bien në një grackë tjetër: i interpretojnë këto dukuri të qëmotshme me ndihmën e një aparati konceptual modern. Fjala vjen, thërresin në ndihmë Sigmund Freud-in për të shpjeguar gjakmarrjen, apo – këtu kemi të bëjmë me një diskutim të ditës, tek i cili do ndalem – kërkojnë motivime homofilike në zgjedhjen e disa grave të Veriut tonë për të bërë një jetë burrneshe.

    Shtypi i djeshëm raportonte, madje gjerësisht, mbi publikimin e librit të antropologes angleze, Antonia Young, në të cilin ish rimarrë tema e burrneshave. Meqë ra fjala, po dje përurohej edhe një libër i politologut bullgar të njohur në të gjithë Europën, Ivan Crastev-it. Nuk pashë asnjë gazetë që të fliste për këtë ngjarje (atje ish edhe Kryeministri Rama, por do ish më mirë të mos ish, ngaqë gjithë kohën, nën vëzhgimin e kamerave televizive e të syve të të pranishmëve, edhe të syve të autorit që ish duke folur, merrte e niste sms nga celulari i vet; duhet të jetë Kryeministri i vetëm në botë që merret vazhdimisht me celularin, teksa është thirrur, e ka pranuar, të jetë në një veprimtari publike).

    E përmenda ngjarjen e librit të Crastev-it për të shprehur habinë që askush nuk u mor me të, e jo për të zhvleftësuar librin e autores angleze mbi një argument të njohur e të stërnjohur. Unë nuk bëj pjesë tek ata njerëz që mendojnë se një teme të rrahur nuk ke se ç’t’i rrahësh më. Përkundrazi, mendoj se mbi një argument, a dukuri, edhe pse mund të jenë shumë të rrahur, madje pikërisht ngaqë mund të jenë të tillë, mund të shkruhet në mënyrë po aq interesante sa edhe për një argument, mbi të cilin nuk është folur kurrë. Një autor i mirë, nëse ka pasionin, ngacmimin e motivimin e duhur, mund të gjejë mënyrën për ta parë çështjen e shumëdiskutuar nga një kënd i ri.

    Nuk e përjashtoj (s’kam se si) që libri ‘Gratë që u bënë burra’ të përbëjë një mënyrë të re shikimi të dukurisë së burrneshave, por ndonjë gazetë e djeshme e kërkonte me pahir këtë optikë të re te një motivim prej lesbikeje i këtyre grave që zgjedhin “të bëhen” burra. Dhe linte të kuptohej se kjo gjë ish një nga mesazhet e librit. Sikur të ish kështu, nuk do të kishim të bënim me ndonjë risi. Kjo lidhje është bërë më shumë se nga një autor në të shkuarën. Mirëpo, kjo gjë s’është hiç e vërtetë. Në libër, siç dukej nga pjesa që kish publikuar ‘Panorama’, flitej për lidhjen burrneshë-lesbike jo për të mbrojtur tezën se burrneshat në thelb kanë qenë e janë lesbike, por për ta përgënjeshtruar e për ta parë si një sendërgji e aq këtë tezë.

    Do doja të ndalesha pak në këtë pikë. Nuk ka pse të përjashtohet apriori që ndonjëra prej burrneshave të ketë pasur motivime të tilla, me fjalë të tjera nuk ka pse të përjashtohet që ndonjëra syresh të ketë provuar qysh herët një tërheqje nga seksi femër, dhe e ka parë transformimin në burrneshë si një mënyrë për t’i hapur rrugë sadopak kësaj prirjeje të saj kongjenitale (ndonëse, pikërisht për shkak të kësaj zgjedhjeje, kjo rrugë edhe mund t’u mbyllej) në një mjedis ku lesbizmi hynte ndër gjërat e mynxyrshme. Dhe kjo ndodhte në një kohë kur tërheqja e burrave prej burrave shihej si një gjë normale; të paktën kështu ka qenë deri në fund të shekullit XIX; Johann Georg von Hahn, e shumë përpara tij Evlyia Çelebiu, dëshmojnë se homoseksualiteti ka qenë një praktikë banale mes shqiptarëve; Hahn-i e mbështet këtë pretendim edhe mbi një folklor me motive të shumta homofilike që ka ekzistuar këtyre anëve. Dhe folklori është një nga pak gjërat e kësaj bote që nuk lind në havá.

    Por edhe sikur të ketë pasur raste të tilla të burrneshave-lesbike, ato së pari është e sigurt se kanë qenë të rralla, dhe së dyti është po kaq e sigurt se nuk janë të provuara. Nuk ekziston asnjë dëshmi që ta pohojë këtë gjë. E prandaj është e kotë që të ecësh kësaj ane. Shpjegimi i dukurisë së burrneshave është shumë i thjeshtë, dhe është një shpjegim që është bërë nga shumë vetë, mes të cilëve edhe shumë shqiptarë. Madje, duhet thënë se gjërat më të mençura lidhur me këtë temë janë shkruar nga shqiptarët. Fjala vjen, libri fiction me titull ‘Sworn Virgins’ (Burrneshat) i Elvira Dones-it thotë shumë më tepër sesa shumë libra të huaj; dhe i bën dukurisë një trajtim shumë më delikat.

    Sa për mua, unë personalisht nuk besoj se ka qoftë dhe ndonjë përjashtim që përforcon rregullin në këtë diskutim. E kam të vështirë të përfytyroj që një femër në një botë të izoluar patriarkale, thellësisht patriarkale, absolutisht patriarkale, siç ka qenë ajo e Shqipërisë së Veriut, të ftillohej e të fitonte vetëdijën e tërheqjes seksuale prej gjinisë së vet. Në rrethana të tilla, lesbiket “nuk e marrin vesh kurrë” që janë lesbike. Është një dispozicion i tyre që, për shkak të trysnisë që ekziston prej kodeve morale “publike” (dhe në shoqëri të mbyllura morali individual puqet me hir, me pahir i tëri me moralin publik), ato e shtypin aq shumë brenda vetes, sa nuk u shkon në mendje që e kanë, a e bartin.

    Kjo ndodh edhe me burrat homoseksualë, të cilët, për shkak të faktit që lindin e jetojnë në një shoqëri homofobike e ushqehen gjithë kohën me një kulturë po homofobike, vdesin pa e ditur se janë homoseksualë. E nëse arrijnë ta identifikojnë këtë orientim seksual brenda vetes, pësojnë një tronditje, një krizë, përpiqen të mos e lënë të zhvillohet, më së pari duke mos ia pranuar vetes, e një nga mënyrat për ta bërë këtë është të lëshosh klithma kundër homoseksualëve. Me këtë duhet të ketë lidhje edhe një harbim e histeri në botën online kundër gay-ve. Është një tentativë çyshtjeje, është një përpjekje për t’mos ia njohur vetes një atribut personal që shoqëria e refuzon, a e nëm. Dhe kjo gjë ndodh sot, kur gay-të kanë hapësira për të mbrojtur të drejtën e tyre për të qenë të barabartë me të tjerët, ndërsa në malësitë e Veriut të Shqipërisë as që mund të përfytyrohej që një femër të ftillohej se ish lesbike, t’ia pranonte vetes, e pas kësaj të kërkonte rrugë të shprehjes së këtij tipari “allasoj”. Dhe një nga rrugët na paskësh qenë të bëhej burrneshë. Kjo është një mufkë. Jo më kot, një nga burrneshat, teksa pyetet si me lezet nëse i mungon marrëdhënia seksuale në zgjedhjen që ka bërë, përgjigjet në mënyrë kuptimplote po me një pyetje (këtë e dëshmon gazetari Tom Parfitt, i cituar nga Antonia Young): “E për çka duhet me m’mungue marrëdhënia seksuale, kur unë tash e kam familjen kaq të madhe?” Nuk mund të duash një gjë, të cilën ose s’e ke pasur kurrë në mendje, ose e ke hequr për fare nga mendja.

    Thashë pak më sipër që shpjegimi i dukurisë së burrneshave është shumë i thjeshtë. Dhe në një farë mënyre e lashë të kuptohet këtë shpjegim. Në themel të kësaj dukurie fillimisht mund të ketë qenë edhe një llogari, a interes, i natyrës materiale. Ka pasur rrethana ku vetëm duke u bërë burrneshë, është bërë e mundur të mbahet në trashëgim prona e pasuria e prindërve. Por më pas, dukuria në fjalë ka lidhje mbi të gjitha me kulturën, me zakonet, me moralin, me ethosin, e me ambientin, ku vajzat-burrnesha janë rritur. Në një botë ku ishte si një mallkim të ishe femër, ku femra veç mundime kish nga lindja deri në vdekje, ku në një libër me emrin Kanun, që për malësorët ish më i shenjtë se librat e shenjtë (është goditës fakti që të gjithë librat e shenjtë, apo gjoja të shenjtë, me gruan e kanë pasur “inatin”), bëheshin pohime të tilla, si “gruaja a’në detyrë me i ndjejë nën sundim burrit”, ose “grueja shqiptare farë trashëgimit s’ka tek prindja; kanuja e xen gruen si një tepricë në shtëpi”, ose “me rrah burri gruen, nuk bie në faj kah kanuja, e as prindja s’mund ta kërkojnë të rrahmen”, ose “grueja asht shakull për me mbajt”, etj, etj, në një botë të tillë pra dëshira për të qenë burrë ka ekzistuar në rropullitë e çdo gruaje. E çudi nuk është që ka pasur burrnesha. Çudi është që nuk ka pasur shumë më tepër.

    Shqip

  • Lidhur me krimin që u krye pardje në Bllok, ku gjeti vdekjen Artan Santo, ka shumë pikëpyetje. Por ka dy sosh që si zor t’mos i ketë bërë njeri qysh në momentin që është informuar mbi atë që ndodhi: 1. Pse u është dashur ta vrisnin Artan Santon në qendër të Tiranës, madje në qendër të Bllokut? Dhe 2. Si është e mundur që vrasësit kanë bërë “të qetë” 30 km rrugë, deri sa kanë mbërritur në rrethinat e Fushë-Krujës, ku kanë humbur gjurmët?

    Pyetja e parë ka të bëjë, me siguri, me motivet e vrasjes e me motivimin e vrasësve. Për ata që e kanë njohur nga larg, Artan Santo dukej se ishte nga ata njerëz të këtij vendi, të cilëve mund t’u parashikohej çdo lloj vdekjeje, por jo një vdekje e tillë, e shkaktuar nga dy vrasës me pagesë. E për këtë arsye, një nga kureshtjet që do ta shoqërojë të gjithë procesin e hetimit të ngjarjes ka të bëjë me arsyet që kanë pasur të tjerë për ta vrarë Santon, që ka qenë një nga pak biznesmenët e këtij vendi që nuk janë përfytyruar kurrë si pjesë e biznesit të kriminalizuar. Ka qenë edhe pasioni i tij për artin, librat e kulturën në përgjithësi që bindte këdo se Santo ishte biznesmen tjetërsoji. Në do raste që kam biseduar me të, kemi folur dhe për librat. Madje, më ka folur edhe për një libër të tijin me poezi a tregime; një libër që e kish bërë apo që e kish në plan ta bënte. Në fund, ka qenë dhe natyra e tij e butë, delikate, e brishtë. Ai, më shumë se kushdo tjetër, të jepte idenë e një gjëje të pambrojtur e të thyeshme. E për të gjitha këto arsye, ai skenar vrasjeje nuk do duhej të kish lidhje me të.

    Unë e di se në këtë botë, gjërat shpesh nuk janë ashtu si duken, por këtu po flas pikërisht për gjërat ashtu si dukeshin. E me ç’kam vënë re, kështu e kanë parë Santon që të gjithë, e në këtë kuptim që të gjithë kemi nevojë të marrim vesh së pari pse e vranë Artan Santon, së dyti pse është dashur që ta vrasin atje, te dera e zyrës së tij, në qendër të kryeqytetit, në një kohë që mund ta vrisnin kudo ashtu siç mund të vrasin çdo njeri tjetër që bën një jetë normale, që rri pa roje trupi, që nuk ruhet nga askush. E këtu vijmë te pyetja? Ç’motiv kanë pasur që këtë vrasje ta bëjnë kështu si e bënë, duke rrezikuar që të shihen nga shumëkush, që të lënë në një mënyrë a në një tjetër gjurmë, e që të bëhen gjah i kollajtë për Policinë e Tiranës?

    Tani po vij te rrethana e dytë. Me t’ia arritur qëllimit që kishin, dy autorët e krimit kanë bërë të largohen. Në vendin e vrasjes ka pasur një polic, të cilit dy vrasësit me pagesë i kanë vënë koburen te kryet dhe i kanë thënë të mos bëjë asnjë lëvizje; përndryshe… Dhe polici nuk ka bërë asnjë lëvizje, deri sa ata i kanë kthyer shpinën. Por pas disa sekondash, me të marrë veten, ai me siguri ka marrë dikë në telefon dhe kjo është arsyeja që dikush tjetër, një koleg i tij, i ka ndjekur vrasësit për kilometra të tëra. Dhe një copë herë ndjekja është bërë edhe nëpër rrugët e Tiranës, ku ka policë në çdo hap. Nga Libri Universitar e deri sa kanë dalë te dogana, në fund të Unazës së Re, atyre u është dashur të bien në sy të shumë njerëzve, pasi kanë qenë me shpejtësi, e nuk besohet se kanë ndaluar para ngjyrës së kuqe të semaforëve. Përveç kësaj, ata kanë kaluar në disa kryqëzime, në të cilat rëndom ka policë të trafikut, dhe këta të fundit nuk e kanë pasur të vështirë të kuptojnë se diçka nuk shkonte me atë motoçikletë. Por edhe sikur të mos kenë kuptuar gjë ata, të bëhet të besosh se lajmi që dy vetë kanë kryer një vrasje në qendër të Bllokut e që një polic është duke ndjekur vrasësit e hipur mbi një motoçikletë ka shkuar në qendrën e informacionit të Policisë së Shtetit dhe kjo e fundit është vënë në lëvizje. Dhe një nga gjërat e para që bëhet në këtë rast është të porositen e të urdhërohen policët në kryqëzime që të ndalojnë një motoçikletë që ecën me shpejtësi. Se si të duket që autorët e një krimi të vijnë vërdallë nëpër Tiranë për minuta të tëra, ndërkohë që neve vdekatarëve të zakonshëm e qyqarë, me të bërë një kundërvajtje banale, na fanepsen disa policë njëherësh përpara syve, dhe na ndalojnë, na gjobisin, e në ndonjë rast na bllokojnë dhe makinën. Dhe bëjnë shumë mirë, të kuptohemi. Madje, meritojnë përgëzim për këtë gjë. Do duhet të vijojnë ta bëjnë. Por puna është se krahas qyqarëve që kapen gafil, teksa janë duke shkuar në punë a në hallet e tyre, duhet të kapen edhe këta që janë duke u kthyer me shpejtësi 200 km/orë nga një vrasje në mes të Bllokut. Mund të kish kuptim pra që ata ta kishin kryer vrasjen e të kishin humbur nga sytë në harkun e pak sekondave, mund të ishin futur në një garazh, në një servis, në një oborr shtëpie, apo ku di unë dhe e gjithë situata do të na sillej me pak kuptim, por të duket shumë hollywood-iane që ata ta bëjnë rrugën të pangacmuar nga Blloku deri në Fushë-Krujë (“hollywood-iane”, në kuptimin “trillane”; pasi vetë cliché-ja e filmave hollywood-ianë është krejt tjetër: makina të policisë që ndjekin gjithë bujë e potere keqbërësit).

    Nuk e përjashtoj që këto arsyetime që unë bëj të jenë naive. Nuk e përjashtoj që një ekspert mund të jetë në gjendje të më bindë për të kundërtën, d.m.th. të më bindë që pavarësisht se krimi bëhet në qendër të kryeqytetit, madje pikërisht ngaqë bëhet në qendër, autorët e tij nuk është e lehtë t’i kapësh qysh në momentin e parë. Por deri sa të dalë ky ekspert, ose deri sa të dalë dikush tjetër që të na japë në dorë gjithë dinamikën e zhdukjes së autorëve të këtij krimi nga vendi i ngjarjes, kjo pikëpyetje do të rrijë në kokën e të gjithë naivëve si puna ime.

    Me sa më sipër, kam përshtypjen se nuk kam bërë gjë tjetër, veçse kam shprehur publikisht një shqetësim të shumë vetëve. Mirëpo është e qartë se shqetësimi më i madh, shqetësimi numër një, është një tjetër: Kush, e pse, e vrau Artan Santon? Policia e Shtetit sapo ka dalë dhe ka dalë për bukuri, nga përballja me një situatë kriminale të një lloji tjetër (ndërhyrja e saj në Lazarat ishte në shumë drejtime një kryevepër në historinë e policisë shqiptare), por zbardhja e vrasjes së Artan Santos shfaqet si një sfidë më e madhe përpara saj. Dhe vetë policia ka për të qenë e vetëdijshme për këtë në momentin që dikush do të dalë në emër të saj para shtypit e do të thotë: “Po, ngjarja u zbardh, urdhëruesit e saj janë x-i e y-i”. E nëse kjo nuk ndodh, askush nuk do të kujtohet për suksese të tjera të saj. Do të kujtohen veç për këtë krim të frikshëm të bërë në Bllok. Dhe “në Bllok” me fjalë të tjera jo dhe aq metaforike do të thotë “para syve të policisë”.

    Shqip

  • Po e filloj me një info. Në Botërorin e Brazilit, që është duke u zhvilluar, janë gjithë-gjithë 218 lojtarë që kanë dy pasaporta në xhep. Gjashtëdhjetë syresh e kanë franceze njërën nga pasaportat. Janë 53 ata që e kanë italiane njërën pasaportë, 53 janë ata që e kanë spanjolle, 40 gjermane etj. Disa prej bartësve të këtyre pasaportave janë djem që duan të lënë emër në historinë e futbollit; por rëndom këta janë djem prindërish që kanë lënë, nga halli, e jo nga qejfi, vendet e tyre të origjinës, dhe kanë ndërtuar një jetë të re në vende të mbrothëta. Këtu, në këto vende, ata janë bërë me fëmijë, të cilët i kanë ushqyer gjithë kohën me dashurinë për vendin e mjerë apo të rrëmujosur të origjinës. E kështu, kur këta fëmijë janë rritur e janë bërë futbollistë të famshëm, zgjedhjen e kanë pasur të kollajtë: i janë përgjigjur apelit të vendit të origjinës.

    Nuk është se e bëjnë të gjithë këtë. Të tjerë si ata, o ngaqë prindërit nuk kanë qenë këmbëngulës me edukimin patriotik, o ngaqë ata vetë, me t’u rritur, patriotizmin nuk e radhisin në listën e vlerave të tyre, o ngaqë kanë qenë nën presionin e motiveve shumë mundane, kanë bërë zgjedhje të tjera. Janë mendësitë e njerëzve në botën e sotme globale që s’e kanë për gjë ta legjitimojnë zgjedhjen e bërë, cilado që kjo zgjedhje të jetë. Vetëm zgjedhja që bëri Diego Costa nuk u gëlltit dot nga brazilianët. Ndoshta ngaqë prej këtyre të fundit u mor si një akt i pastër “renegati”. S’ke ç’i bën, jemi në botën e sotme globale, ku “ta braktisësh” një atdhe me histori më pak të lavdishme, një atdhe që nuk të jep aq sa duhet pará e famë, merret për një gjest të paqortueshëm. Ndërsa të braktisësh Brazilin, vendin e futbollit, vendin që e ka marrë pesë herë titullin e Kampionit të Botës, konsiderohet e pafalshme. Sa shumë e kanë fishkëllyer Diego Costa-n në këtë Botëror! Dhe sa e pafat i qëlloi zgjedhja qyqarit! Spanja e tij u eliminua sa hap e mbyll sytë.

    Por Diego Costa është një rast më vete. Të tjerët ose kanë zgjedhur me mendje një atdhe “më të mirë”, ose kanë zgjedhur me zemër një atdhe “copë-copë”, që është atdheu i prindërve të tyre. Pesë vende iu vardisën shqiptarit Januzaj, aq sa shtëpia e tij u shndërrua për ca kohë në një rezidencë diplomatike, ku hynin e dilnin njerëz që aplikonin për ta pasur të tyren patentën ‘Januzaj’. Dhe Januzaj në fund bëri njërën nga zgjedhjet, atë që e kanë bërë dhe dhjetëra të tjerë, siç janë turqit që luajnë për Gjermaninë, magrebinët që luajnë për Francën, shqiptarët e tjerë që luajnë për Zvicrën, boshnjakët që luajnë për skuadra të ndryshme të Europës, në një kohë që Bosnja është vetë në Botëror.

    Dhe më i rëndësishmi ndër këta të fundit, e një nga më të rëndësishmit ndër të gjithë, quhet Zllatan Ibrahimoviç. Nëse do të kish bërë një zgjedhje të ndryshme, sot do të ish duke udhëhequr një skuadër, ku luajnë Miralem Pjanic, lojtari i Romës që është rritur në Luksemburg e që i ka të dyja pasaportat, atë të Luksemburgut e atë të Bosnjës, Haris Mexhunjanin që ka mbërritur fëmijë në Holandë, madje ka luajtur edhe me kombëtaren e të rinjve të Holandës, por më pas vendosi të luajë për Bosnjën, Asmir Begoviç, portier, që e ka lënë Bosnjën kur ish katër vjeç, dhe ka jetuar në Kanada, Vedad Ibisheviç, që ka filluar të luajë futboll në SHBA, në Saint Louis, regjisori i skuadrës Zvjezdan Misimoviç, që është një serbo-boshnjak i lindur në Gjermani (me sa duket – këtë vëzhgim interesant e bënte dikush këto ditë në një nga gazetat e huaja – kombëtarja boshnjake është i vetmi institucion multietnik që funksionon në atë vend) apo Edin Xheko (Dzeko) që është nga të paktët që është rritur në Bosnjë, e që – kjo befason shumëkënd – ka kaluar dhe luftën e tmerrshme atje; ishte 19 vjeç kur e la vendin.

    Po vijoj me infon që e kam nxjerrë duke bërë një kërkim në Google lidhur me lojtarët me dy pasaporta: Lojtari amerikan Julian Green ka pasaportë gjermane, është formuar në klubin e Bajernit të Munihut, dhe nën presionin e Jurgen Klinsmann-it zgjodhi të luante për kombëtaren e SHBA-së. Të njëjtën gjë kanë bërë edhe “gjermanët” e tjerë të kombëtares amerikane, si Brad Guzan, John Brooks, Timothy Chandler, Fabian Marco Johnson e Jermaine Jones apo edhe “norvegjezi” Mix Diskerud e “islandezi” Aron Johannsonn. Ndërsa një amerikan, të cilin Klinsmann-i nuk e përfilli, duhet ta ketë pasur të qartë qysh më parë planin B. Është fjala për futbollistin Steven Beitashour, një iranian i lindur në San Jose, djalë i një inxhinieri të Apple-it. Ai në fund vendosi të luante për kombëtaren iraniane.

    Ka më. Nga 23 lojtarë që luajnë për ngjyrat e Algjerisë, 17 kanë lindur dhe jetojnë në Francë. Por të tjerë në të njëjtat rrethana, kanë bërë një zgjedhje të kundërt: Samir Nasri, Karim Benzema etj., kanë ndjekur shembullin e Zinedine Zidane-it. Franca në përgjithësi është një skuadër emigrantësh. Siç është edhe Zvicra. Madje, Zvicra ca më shumë. Valon Behrami, Xherdan Shaqiri, Mehmeti, Xhemaili e Xhaka, janë shqiptarë të Kosovës e të Maqedonisë. Mbrojtësi Djourou ka lindur në Bregun e Fildishtë, Fernandes në Kepin e Gjelbër. Rodriguez e Senderos janë me origjinë hispanike, sulmuesit Gavranovic e Seferovic janë rritur në Bosnjë, Inler është me origjinë turke.

    Lista është e gjatë pra. Dhe kjo është një dukuri që do të theksohet edhe më shumë në të ardhshmen, por me shumë gjasë, ky do të jetë një zhvillim që, në kundërshtim me çfarë mendohet nga shumëkush, nuk e relativizon e nuk e shkurajon pasionin atdhetar në sport. Paradoksalisht, po ndodh e kundërta. Skuadrat kombëtare të futbollit janë duke u bërë gjithnjë e më shumë kombëtare, madje kombëtariste. Më saktë, mjedisi sportiv rreth skuadrave kombëtare, edhe kur 2/3 e skuadrës nuk dinë, apo nuk duan ta këndojnë himnin kombëtar, është “i fanatizuar” po njësoj. Gjermani Klinsmann që këndon himnin e SHBA-së, që s’është vendi i tij, ka në këtë diskutim po atë efekt patriotik që kanë dhe lotët që Neymar-i derdhi si një fëmijë, ndërsa këndohej himni i Brazilit të tij. Asnjëri prej shqiptarëve të Zvicrës nuk e këndon himnin zviceran (do të ishte kureshtare të dihej pse ata nuk e këndojnë), as lojtarë të tjerë me origjinë jozvicerane nuk e këndojnë, por tifozët zviceranë që mbushnin shkallët e stadiumit e këndonin më me hov këtë herë himnin e tyre. Ashtu siç e këndojnë dhe ata gjermanë, s’ka gjë se tuniziani Khedira, turku Ozil apo ganezi Boateng (vëllai i të cilit Kevin Prince, ka zgjedhur të luajë për Ganën e prindërve të vet) nuk kanë provuar kurrë t’i bashkohen korit që këndon himnin.

    Nuk ka vend për shqetësim. Sporti është e vetmja veprimtari humane, në të cilën fanatizmi patriotik merr në të shumtën e kohës e në të shumtën e rasteve përthyerje të hareshme e festive. Është ky fanatizëm që e ka bërë një grup tifozësh holandezë që të marrin një furgon, ta lyejnë në ngjyrë të portokallit, të shkruajnë përsipër ‘Netherlands’, e të nisen me të në drejtim të Brazilit. Në fillim mbërrijnë në New York, e prej aty marrin poshtë përgjatë Atlantikut, në Meksikë, pastaj hyjnë në Kolumbi, i bien tej e përtej këtij vendi, deri sa hyjnë në Brazil, ku do t’u duhet të udhëtojnë disa mijëra kilometra për të arritur në Salvador, e për të ndjekur Arjen Roben-in, Robin van Persie-n, Wesley Sneider-in, por edhe të tjerë me emra jo fort holandezë, si Janmaat, Wijnaldum etj. E për të kënduar himnin me ta. Ose me një pjesë syresh. Por kjo nuk ndryshon ndonjë gjë të madhe.

    Shqip

  • Gjatë këtyre ditëve, me t’u kuptuar se “kështjella” e Lazaratit ra, ka pasur shumë komente që janë ngritur mbi një prirje empatike ndaj të gjithë atyre që Lazaratin ose e kanë krijuar, ose e kanë inkurajuar. Është e çuditshme kjo gatishmëri për të mirëkuptuar krimin e kundravajtjen këtyre anëve tona. Kështu kemi thënë e themi edhe në raste të ngjashme. I përligjim, fjala vjen, politikanët tanë që kanë bërë plaçkë me pasurinë publike, duke thënë “ok, le të bëjnë pasuri sa të duan, se edhe ne të njëjtën gjë do bënim po të ishim në vend të tyre, por të paktën të bëjnë edhe punë, të vënë në lëvizje ekonominë, të krijojnë vende pune, të ndërtojnë shtetin, të vënë në punë institucionet, etj, etj”. I kuptojmë e i mirëkuptojmë ata që në harkun e dy dekadave të fundit kanë zaptuar troje jo të tyret e kanë bërë ndërtime pa leje, ata që ia kanë dalë të bëhen të pasur brenda natës, a brenda javës, a brenda muajit, ata që për meritë e atribut kanë veç “namin e bëmat prej të forti”, e që ky nam u ka mjaftuar për të bërë hair në këtë botë, etj, etj, dhe në të tilla rrethana një pjesë prej nesh kanë shpesh një kompleks dobësie a një brerje ndërgjegjeje për faktin që “ata janë të zotë, ndërsa ne …”.  

    Me Lazaratin po ndodh e njëjta gjë. Ka tek-tuk një gatishmëri për ta simpatizuar, marrë me të mirë, justifikuar, ledhatuar, madje dhe heroizuar atë fshat. Në më shumë se një shkrim kam vënë re shqetësimin e autorëve, se “ok, e mbyllën Lazaratin si fabrikë droge, por tani ç’do të bëjnë me Lazaratin si fshat, si do të punësohen të rinjtë e atjeshëm?” Me sa duket, janë aq të apasionuar e marrosur pas Lazaratit si një paradigmë interesante e historisë së këtyre kohëve, sa harrojnë se në thelb nuk ka ndodhur asgjë e tmerrshme për Lazaratin; thjesht Lazarati do të ekzistojë siç ekziston Tepelena, Kukësi, Shijaku, Derviçani aty pranë, Gramshi, etj, etj. Madje, sikur këtë keqardhje ta pranonim si kriter në vlerësimet që bëjmë e konsideratat që japim, duhet thënë se Lazarati është për të qarë hallin më pak se të tjerët.

    Një arsyetim tjetër që bëhet është ai që thotë se “Lazarati ka qenë gjithë këto vite një resurs i madh, atje është bërë pará e madhe, e cila në një mënyrë a në një tjetër ka shërbyer si karburant për ekonominë lokale”. Kjo është e vërtetë, ashtu siç është e vërtetë për të gjitha veprimtaritë ilegale në ekonomi, si trafiku i armëve, i prostitutave, larja e parave të pista, etj, etj, por kjo histori nuk mund të vazhdojë kështu pa fund, ngaqë vendi, pa u ndjerë, shndërrohet (kam frikë se në një masë të madhe kjo gjë ka ndodhur, tanimë) në një parajsë për ilegalitetin, krimin, e mafien e të gjitha llojeve. E nëse ndodh kjo (përsëris: nëse nuk ka ndodhur), i bie që Shqipëria të shndërrohet në një “Lazarat” të madh brenda Europës. Ku është e keqja? E keqja është se nga njëra anë do vijonim të tregoheshim me gisht në çdo qoshe të kontinentit, e nga ana tjetër do na duhej të adoptonim ca rregulla të reja e një kod tjetër moral për të mbijetuar në këtë “Lazarat” të madh. Ne kemi jetuar me idenë se lazaratasit “e vegjël” kanë qenë të lumtur gjithë këto kohë, se ata kanë pasur një punë me se të merren, dhe se ata nuk kanë patur probleme të mbijetesës, etj, etj, por në të njëjtën kohë lazaratasit duhet të kenë vuajtur faktin që fshati i tyre nuk ka qenë më i tyre, që i gjithë krimi nacional ishte zhvendosur atje e bënte ligjin në gjithçka, që lazaratasit i ishin nënshtruar këtij realiteti, që nuk e hapnin gojën, që nuk kishin lirinë për të thënë se e gjitha kjo nuk ka kuptim, që fëmijët e tyre po rriteshin në këtë habitat të kriminalizuar e me damkën e padrejtë të “lazos”, etj, etj.

    Në këtë mes ishte me interes një intervistë marrë një djali nga Lazarati që banonte prej vitesh në Tiranë. E përditshmja ‘Panorama’ nuk e fshihte identitetin e të intervistuarit, dhe kam përshtypjen se kjo ndodh për herë të parë. Quhet Admir Pollo, është 32 vjeç. Nga intervista merrej vesh se Admiri ishte një djalë normal, me një pamje normale, me një logjikë normale, me një qasje morale normale, e kështu me radhë. Dhe nuk është se ka ndonjë çudi në këtë mes. Çudia është gjetkë, çudia ka të bëjë me faktin që Admir Pollo nuk ka pasur mundësi më përpara të demonstronte se ka qenë normal, si të gjithë ne të tjerët. Nëse do ta intervistonin deri para pesë ditësh, ai ose do refuzonte të intervistohej, ose do të thosh gjëra krejt të ndryshme nga ato që ka thënë. Nuk do të thosh fjala vjen se “mbjellja e hashashit është një gjë e keqe, se Lazaratin e kanë pasur në dorë delinkuentë të ardhur e që nuk i lidh asgjë me ne, që thjesht e kanë përdorur Lazaratin, që operacionin e policisë e mbështes, pavarësisht rezervave që kam për numrin e madh të policëve që u bënë pjesë e tij”. Sot duhet të jenë të shumtë lazaratasit që s’e kanë për gjë të flasin për atë që ka ndodhur e ndodh në fshatin e tyre, por nuk duhet të harrojmë kurrë se deri më sot askush nga Lazarati nuk ka guxuar të flasë. Në atë fshat ka pasur mësues, ka patur gra e burra që nuk kanë qenë dakord me mënyrën që Lazarati kish zgjedhur për të jetuar, ka patur e ka djem e vajza të reja që do donin të kishin një jetë tjetër, të ndryshme nga kjo që e harxhonin mes hashashit në bunkerin me emrin Lazarat, ka patur edhe xhami (kjo thuhej në një nga gazetat e djeshme), e mendja ta thotë se ka pasur dhe ndonjë hoxhë, ka pasur dhe një administratë lokale, mirëpo që të gjithë këta nuk kanë guxuar të flasin. Në të gjithë Shqipërinë është folur këto kohë për Lazaratin, por nuk janë dëgjuar lazaratasit që të flasin.

    Po, është e vërtetë që lazaratasit do të jenë më të varfër qysh nesër e tutje (këtë “frikë a merak” e ka dhe Admir Pollo), por do të jenë më të lirë, nuk do të jenë më gojëkyçur përballë krimit e do të guxojnë ta thonë një fjalë për fshatin e tyre, për imazhin e këtij fshati, dhe për ata që këtë imazh e kanë ndotur.

    Shkurt, Lazarati ka shpëtuar. Po të isha lazaratas, sot do të isha i lumtur.

    Shqip